B) Aşağıdaki görselde özdeş X, Y, Z ve T ağaçlarının Dünya üzerindeki konumları verilmiştir.
Buna göre aşağıdaki soruları cevaplayınız.
• 21 Mart tarihinde ağaçların gölge boylarını sıralayınız.
• 21 Haziran tarihinden itibaren bir aylık bir süre içinde hangi ağaçların bulunduğu yerde gündüz süresi uzar?
• Hangi ağaçların gölgesi yılda iki kere sıfır olur?
Mevsimlerin Oluşumu: Ekinoks, Gün Uzunluğu ve Gölge Boyu Analizi
KULLANILAN FORMÜL / KURAL: Güneş ışınlarının düşme açısı büyüdükçe gölge boyu kısalır (90^\circ açıyla dik geldiğinde gölge boyu sıfır olur). Ekvator ile dönenceler arasına güneş ışınları yılda iki kez, dönencelere yılda bir kez dik düşer; dönenceler dışına ise hiçbir zaman dik düşmez.
ÇÖZÜM ADIMLARI
Görseldeki ağaçların enlem konumları:
- X: Yengeç Dönencesi (23^\circ 27' K — Kuzey Yarım Küre)
- Y: Ekvator ile Yengeç Dönencesi arası (Kuzey Yarım Küre tropikal kuşak)
- Z: Ekvator (0^\circ)
- T: Oğlak Dönencesi (23^\circ 27' G — Güney Yarım Küre)
1. Soru: 21 Mart tarihinde ağaçların gölge boylarını sıralayınız.
- 21 Mart ekinoksunda Güneş ışınları Ekvator’a (Z) öğle vakti 90^\circ ile dik düşer; bu nedenle Z’nin gölge boyu sıfırdır.
- Ekvator’dan kutuplara doğru gidildikçe ışınların geliş açısı küçülür ve gölge boyu uzar.
- X ve T ağaçları Ekvator’a eşit açısal uzaklıkta (23^\circ 27') yer aldıklarından ışınları aynı açıyla alırlar ve gölge boyları birbirine eşit olur (X = T).
- Y ağacı Ekvator’a dönencelerden daha yakın olduğu için gölgesi X ve T’den kısa, Z’den uzundur.
- Sıralama (Büyükten küçüğe): $$X = T > Y > Z$$ (Küçükten büyüğe: Z < Y < X = T)
2. Soru: 21 Haziran tarihinden itibaren bir aylık bir süre içinde hangi ağaçların bulunduğu yerde gündüz süresi uzar?
- 21 Haziran, Kuzey Yarım Küre’de (X ve Y) en uzun gündüzün yaşandığı tarihtir; bu tarihten sonra KYK’de gündüzler kısalmaya başlar.
- Ekvator’da (Z) yıl boyunca gece ve gündüz süresi daima 12 saat olup sabittir (değişmez).
- Güney Yarım Küre’de (T) 21 Haziran’da en kısa gündüz yaşanır. Dolayısıyla bu tarihten itibaren 21 Aralık’a kadar Güney Yarım Küre’de gündüz süreleri her gün uzamaya başlar.
- Gündüz süresi uzayan ağaç: Yalnız T
3. Soru: Hangi ağaçların gölgesi yılda iki kere sıfır olur?
- Güneş ışınları dönenceler arasına yılda iki kez, dönenceler üzerine ise (21 Haziran’da Yengeç’e, 21 Aralık’ta Oğlak’a) yılda bir kez dik düşer.
- Yengeç Dönencesi (X) ve Oğlak Dönencesi (T) yılda 1 kez sıfır olur.
- Ekvator üzerinde bulunan Z ve dönenceler arasında bulunan Y noktasına güneş ışınları yılda 2 kez dik açıyla geldiği için gölgeleri yılda iki kez sıfır olur.
- Gölgesi yılda iki kez sıfır olan ağaçlar: Y ve Z
CEVAP:
- X = T > Y > Z (veya Z < Y < X = T)
- Yalnız T
- Y ve Z
SINAV NOTU / PÜF NOKTASI: Ekvator’da gece-gündüz süresi hiçbir zaman değişmez (yıl boyu 12 saat gündüz, 12 saat gece). Bir yarım kürede “en kısa gün” yaşandığı tarihten itibaren günlerin mutlaka uzamaya başlayacağı unutulmamalıdır.