- İyonya düşünce geleneğinde Thales ve arkadaşları, varoluşu açıklarken geleneksel efsaneleri ve ozanların aktardığı ilahi anlatıları bir kenara bırakmış; gözlemledikleri varlığı yine fiziksel evrenin kendi iç işleyişine dayanarak kavramaya girişmişlerdir. Böylece evren, sorgulanamaz bir inanç nesnesi olmaktan çıkıp üzerine düşünülen bir bilgi nesnesi haline gelmiştir.
Bu parçaya dayanarak felsefe ile ilgili aşağıdakilerden hangisine ulaşılabilir?
A) Efsane ve inanç sistemlerini temellendirmeye çalıştığına
B) Varlığı doğaüstü nedenlerin bir sonucu olarak kabul ettiğine
C) Geleneğe dayalı kabullerden rasyonel sorgulamaya geçişi sağladığına
D) Duyusal deneyimleri bütünüyle dışlayan bir yöntem izlediğine
E) Toplumsal uzlaşmayı sağlamak adına mitleri meşrulaştırdığına - Kur’an-ı Kerim’de şöyle buyrulmaktadır: “O’nun delillerinden biri de gökleri ve yeri yaratması, dillerinizin ve renklerinizin farklı olmasıdır… Gece olsun gündüz olsun, uyumanız ve Allah’ın lütfundan nasibinizi aramanız da O’nun delillerindendir… Yine O’nun delillerindendir ki size korku ve ümit vermek üzere şimşeği gösteriyor, gökten su indirip ölümünün ardından yeryüzünü onunla diriltiyor…” (Rum, 30:22-24)
Bu ayetlerde aşağıdaki hususlardan hangisi öne çıkmaktadır?
A) İnsanlar arasındaki farklılıkların yaratılıştaki çeşitliliği gösterdiği
B) Çalışma ve dinlenme düzeninin insan hayatının devamına katkı sağladığı
C) Tabiattaki değişimlerin canlıların yaşam şartlarını etkilediği
D) İnsan hayatında ve tabiatta gözlenen olguların Allah’ın varlığına ve kudretine işaret ettiği
E) Kâinattaki düzenin insanın ihtiyaçlarını karşılayacak imkânlar sunduğu
Felsefenin Doğuşu ve Kur’an’da İntizam / Varlık Delilleri
KULLANILAN FORMÜL / KURAL: İlk Çağ İyonya doğa felsefesinde mitostan logosa (efsaneden akla ve gözleme) geçiş esastır. Din felsefesi ve kelamda ise evrendeki düzen, biyolojik ve kozmolojik fenomenlerin Yaratıcı’nın varlık ve kudretine kanıt oluşturması gaye ve nizam (teleolojik) delili olarak adlandırılır.
ÇÖZÜM VE SEÇENEK ANALİZİ
15. Soru (Felsefe): İyonya Düşüncesi ve Rasyonellik
Parçada Thales ve ilk filozofların mitolojik/ilahi anlatıları bırakarak evreni kendi maddesel ve gözlemlenebilir ilkeleriyle açıkladığı; evrenin “inanç nesnesi” olmaktan çıkıp akılla incelenen “bilgi nesnesi” hâline geldiği belirtilmiştir.
- A) Efsane ve inanç sistemleri temellendirilmemiş, aksine bir kenara bırakılmıştır (Yanlış).
- B) Varlık doğaüstü değil, bizzat doğanın kendi iç işleyişiyle açıklanmıştır (Yanlış).
- C) Efsanelerin yerini gözlem ve düşünceye bırakması, geleneğe dayalı kabullerden rasyonel (akılcı) sorgulamaya geçildiğini doğrudan kanıtlar (Doğru).
- D) “Gözlemledikleri varlığı…” ifadesi duyusal deneyimin kullanıldığını gösterir, deneyim dışlanmamıştır (Yanlış).
- E) Mitler meşrulaştırılmamış, sorgulanarak terk edilmiştir (Yanlış).
16. Soru (Din Kültürü): Rum Suresi 22-24. Ayetlerin Ana Mesajı
Ayet metninde tekrar eden “O’nun delillerinden biri de…” ifadesi; göklerin ve yerin yaratılması, dillerin ve ırkların farklılığı, gece-gündüz dengesi, uyku ve yağmur gibi hem kozmik hem insani tüm olguların temel amacını ortaya koymaktadır.
- A, B, C ve E) Bu seçenekler ayetlerde geçen tekil unsurlardır (çeşitlilik, uyku/çalışma, tabiat olayları); ayetlerin bütününde öne çıkan ortak hedefi kapsamaz (Çeldirici).
- D) Metnin bütününde sayılan tüm tabiat ve insan hayatı olayları, Allah’ın varlığını, birliğini ve sonsuz kudretini ispatlayan birer delil (ayet) olarak sunulmuştur (Doğru).
CEVAP:
- 15. Soru: C) Geleneğe dayalı kabullerden rasyonel sorgulamaya geçişi sağladığına
- 16. Soru: D) İnsan hayatında ve tabiatta gözlenen olguların Allah’ın varlığına ve kudretine işaret ettiği
SINAV NOTU / PÜF NOKTASI: Paragrafta tekerrür eden anahtar ifadeler (örneğin “O’nun delillerindendir” veya “inanç nesnesinden bilgi nesnesine”) parçanın ana fikrini doğrudan verir; parça içindeki tek bir detaya odaklanan seçenekler genel yargı sorularında güçlü çeldiricidir.