- Edebî sembol, bir kelime ya da kelime grubunun zihninde (I) canlandırdığı nesnenin, imajın meydana getirdiği (II) geleneksel veya özel çağrışımlardır. Bunlar sembolün (III) gücüne göre çeşitli anlam tabakalarıyla zenginleşir. (IV) (V)
Bu parçada numaralanmış sözcüklerin hangisinde ünsüz değişimi yoktur?
A) I
B) II
C) III
D) IV
E) V - “Akıllı olmak da bir şey değil, mühim olan o aklı yerinde kullanmaktır.” cümlesindeki altı çizili sözcükte görülen ses olayı aşağıdakilerin hangisinde vardır?
A) Kelimeler değil, onları konuşan ağızlar önemlidir.
B) Kitaplarım bana yetecek kadar büyük bir krallıktır.
C) Ağır söz veren, hızlı iş yapar.
D) Bütün mutsuzluklar yokluktan değil, çokluktan ileri gelir.
E) Güç süreklidir, gücün kazandığı zaferlerin ömrü ise kısadır. - I. Zannımca Huzur romanı, toplumsal değişimi bireyin ruhsal dalgalanmalarıyla en iyi izah eden romanlardandır.
II. Tarık Buğra’nın Küçük Ağa’sı, Kurtuluş Savaşı’nı en etkileyici yansıtan romandır, diyordu öğretmenimiz.
III. Kemal Tahir’in Devlet Ana adlı romanında bir tezin işlendiği göze çarpmaktadır.
IV. “Sana dün bir tepeden baktım Aziz İstanbul” dizesiyle açıldı radyo.
V. Adalet Ağaoğlu’nun Fikrimin İnce Gülü adlı yapıtını bir solukta okumuştum.
Yukarıdaki numaralanmış cümlelerin hangisinde ünlü değişimi vardır? - Poetika, genel olarak şiir bilimi anlamına gelse de kavram (I) olarak bir şairin veya yazarın şiir hakkındaki değer (II) yargılarının ve teorilerinin bütünüdür. Şiir konusundaki (III) objektif, ansiklopedik ve tarihi gelişimle ilgili bilgiler kavramın dışındadır. Şiirin şekli, bu şeklin şiir için değeri, (IV) şiirin fonetik yapısı, şiirin dili, muhtevası, iç estetiği, şiirin ferdi ve sosyal karakteri, şiirin kaynağı, okuyucu ve (V) eleştirmen karşısında şiir gibi birçok konu poetikanın konusunu oluşturmaktadır.
Bu parçada numaralanmış sözcükler ile ilgili aşağıdaki değerlendirmelerden hangisi yanlıştır?
A) I. sözcükte, ünsüz türemesi meydana gelmiştir.
B) II. sözcükte, kaynaştırma ünsüzü vardır.
C) III. sözcükte, ünlü düşmesi uygulanmıştır.
D) IV. sözcükte, hem ünsüz değişimi hem ünsüz benzeşmesi vardır.
E) V. sözcükte, ünsüz yumuşaması görülmektedir. - İlk önce değişikliğin farkına varmadı. Sadece çalışmak istemiyordu. Cansız ve neşesizdi. Bütün gün ya bir köşede oturuyor ya da aklı başında değilmiş gibi dalgın dolaşıyordu. Sanki hayatında çok mühim bir şey eksikti. Sonra yavaş yavaş yorgun ve isteksiz kalktığını, sabaha kadar karışık rüyalar gördüğünü ve bunların kendisini yorduğunu anladı.
A) Ünsüz benzeşmesi
B) Ünlü daralması
C) Ünsüz düşmesi
D) Ünsüz yumuşaması
E) Ünlü düşmesi
Ses Bilgisi: Ünsüz Değişimi, Ünlü Değişimi ve Ses Olayları Analizi
KULLANILAN FORMÜL / KURAL: Türkçede sert ünsüzle biten sözcüklerin ünlüyle başlayan ek aldığında yumuşamasına ünsüz değişimi (yumuşaması) (p, ç, t, k \rightarrow b, c, d, \breve{g}); k sesinin düşmesine ünsüz düşmesi; ben ve sen zamirlerinin yönelme eki aldığında bana ve sana biçimine dönüşmesine ise ünlü değişimi (kökte ünlü değişimi) denir.
ÇÖZÜM VE SEÇENEK ANALİZİ
1. Soru Çözümü
Parçada numaralanmış sözcükleri ses olayları bakımından inceleyelim:
- I. grubunun: Kökü "grup"tur. Ünlüyle başlayan ek aldığında p \rightarrow b ünsüz değişimi gerçekleşmiştir.
- II. canlandırdığı: Sıfat-fiil eki -dık, ünlüyle başlayan iyelik eki aldığında k \rightarrow \breve{g} ünsüz değişimine uğramıştır.
- III. getirdiği: Sıfat-fiil eki -dik, k \rightarrow \breve{g} ünsüz değişimine uğramıştır.
- IV. çağrışımlardır: Kökü çağır- olup türetilirken çağrı şeklinde ünlü düşmesi gerçekleşmiştir; sözcükte herhangi bir ünsüz değişimi yoktur.
- V. gücüne: Kökü "güç"tür. Ünlüyle başlayan ek aldığında ç \rightarrow c ünsüz değişimi gerçekleşmiştir.
CEVAP: D) IV (çağrışımlardır)
2. Soru Çözümü
- Öncüldeki “aklı” sözcüğünde (akıl - ı \rightarrow aklı) ikinci hecedeki dar ünlü düşmüştür (ünlü düşmesi).
- A) ağızlar sözcüğünde çoğul eki doğrudan gelmiştir, düşme yoktur.
- B) bana sözcüğünde kökte ünlü değişimi (ben \rightarrow bana) vardır.
- C) Herhangi bir ses olayı yoktur.
- D) yokluktan ve çokluktan sözcüklerinde ünsüz benzeşmesi vardır.
- E) “ömrü” sözcüğünün kökü "ömür"dür. Ünlüyle başlayan iyelik eki aldığında ikinci hecedeki “ü” ünlüsü düşmüştür (ömür - ü \rightarrow ömrü).
CEVAP: E) Güç süreklidir, gücün kazandığı zaferlerin ömrü ise kısadır.
3. Soru Çözümü
Türkçede kökte ünlü değişimi sadece iki sözcükte meydana gelir:
\text{ben} + -e \rightarrow \text{bana} \quad \text{ve} \quad \text{sen} + -e \rightarrow \text{sana}
- IV. cümledeki “Sana dün bir tepeden baktım Aziz İstanbul” dizesinde geçen “sana” sözcüğü, sen kişi zamirine yönelme hâl eki (-e) gelmesiyle kökteki ince ünlünün kalınlaşması sonucu oluşmuş bir ünlü değişimidir.
CEVAP: D) IV (Sana)
4. Soru Çözümü
Numaralanmış sözcükleri tek tek değerlendirelim:
- A) I. sözcük olan hakkındaki sözcüğünde kök "hak"tır ve ünlü aldığında k sesi türemiştir (hak - k - ı, ünsüz türemesi doğrudur).
- B) II. sözcük olan konusundaki sözcüğünde -s- ve -n- sesleri kaynaştırma ünsüzüdür (doğru).
- C) III. sözcük olan şekli sözcüğünde şekil - i \rightarrow şekli biçiminde ünlü düşmesi olmuştur (doğru).
- D) IV. sözcük olan estetiği sözcüğünde (estetik - i \rightarrow estetiği) yalnızca k \rightarrow \breve{g} ünsüz değişimi (yumuşaması) vardır; sözcükte ünsüz benzeşmesi (sertleşmesi) yoktur. Bu değerlendirme yanlıştır.
- E) V. sözcük olan kaynağı sözcüğünde (kaynak - ı \rightarrow kaynağı) ünsüz yumuşaması vardır (doğru).
CEVAP: D) IV. sözcükte, hem ünsüz değişimi hem ünsüz benzeşmesi vardır.
5. Soru Çözümü
Parçadaki ses olaylarını tespit edelim:
- Ünsüz benzeşmesi: eksik-ti (-di \rightarrow -ti), kalk-tık-ını (-dık \rightarrow -tık) sözcüklerinde mevcuttur.
- Ünlü daralması: istemiyordu (iste-me-yor-du \rightarrow istemiyordu) olumsuzluk ekinde mevcuttur.
- Ünsüz yumuşaması: değişikliğin (k \rightarrow \breve{g}), gördüğünü (k \rightarrow \breve{g}), yorduğunu (k \rightarrow \breve{g}) sözcüklerinde vardır.
- Ünlü düşmesi: aklı (akıl \rightarrow aklı), neşesizdi (neşesiz \text{ idi}) sözcüklerinde vardır.
- Parçada herhangi bir ünsüz düşmesi (küçük-cük \rightarrow küçücük veya yüksek-l- \rightarrow yüksel- gibi) örneği bulunmamaktadır.
CEVAP: C) Ünsüz düşmesi
SINAV NOTU / PÜF NOKTASI: ÖSYM ve MEB sınavlarında bana ve sana sözcükleri daima ünlü değişimi olarak sorulur. Olumsuzluk eki -me / -ma’nın şimdiki zaman eki -yor ile daralması (istemiyor) ise en sık test edilen ünlü daralması kalıbıdır.