Bu sorunun çözümü için, verilen kelimelerdeki ses olaylarını inceleyip belirlenen sayıların doğruluğunu kontrol edelim:
Her kelimeyi analiz edelim:
1. “Rengi (1)”
- Ses olayı: “renk” kelimesine “-i” iyelik eki geldiğinde, ünsüz yumuşaması meydana gelir (k → g).
- Doğru ses olayı sayısı: 1. Bu seçenek doğru.
2. “Affettiğin (3)”
- Ses olayları:
- Ünsüz türemesi: “affet-” kelimesinde “t” sesi iki kez yazılmıştır.
- Ünlü daralması: “-diğ-” eki geldiğinde, “affet*” kökünde bir daralma olmaz.
- (Kelimeye kişi ekinde görüilen.
Tuzak hatalıdır ( bu seçenek yanlidir)
Soru:
Aşağıdaki sözcüklerin karşısına, sözcüklerde görülen ses olaylarının (ses değişimi, ünlü düşmesi, ünsüz yumuşaması vb.) sayısı yazılmıştır. Buna göre, hangi seçenekte yanlışlık yapılmıştır?
A) Rengi (1)
B) Affettiğin (3)
C) Karnımda (1)
D) Börekçilerden (2)
E) Gözettiğim (2)
Cevap:
Önce her bir sözcüğü tek tek inceleyip hangi ses olaylarının geçtiğine bakalım.
1) Rengi
- Kök: “renk”
- Ek: iyelik eki “-i” (3. tekil kişi)
- “renk + i” birleşirken, Türkçedeki ünsüz yumuşaması (k→ğ) yerine kimi örneklerde “k→g” görülebilir. Burada “k” sesi “g” sesine dönüştüğünden 1 ses olayı (ünsüz değişimi) vardır. Dolayısıyla “(1)” doğru görünmektedir.
2) Affettiğin
- Kök/fiil tabanı: “affet” (aslında “af + et” birleşiminden kaynaklanan yapıda “f”nin ve “t”nin pekişerek art arda gelmesi söz konusudur; Türkçede “af et” kalıbı çoktan “affet” şeklinde sabitleşmiştir.)
- Ekler: “-ti” (di’li geçmiş zaman) + “-ğin” (2. tekil kişi iyelik ya da sıfat-fiil eki vb. duruma göre)
- İncelenen başlıca değişiklikler:
- “af” + “et” → “affet” (burada ünsüz pekişmesi/dubleleşme sayılabilir),
- Geçmiş zaman eki “-ti”nin eklenmesi sırasında “affet + ti” → “affetti” (yine “t”nin çiftlenmesi olarak düşünülebilir),
- “-ğin” getirilirken giren araya “ğ” sesi vb. (yazımda görünse de bazen “aranın yumuşaması” ya da “ses türemesi” olarak değerlendirilir).
Yazıldığı gibi 3 ayrı ses olayı sayılması mümkün kabul edilir; bu yüzden “(3)” de genellikle doğru sayılır.
3) Karnımda
- Kök: “karın”
- Ekler: “-ım” (1. tekil kişi iyelik) + “-da” (bulunma hâli)
- Buradaki temel olay, “karın” sözcüğündeki “ı”nın düşmesidir (karın→karn). “Karn-ım-da” şeklinde okunur. Bu 1 ses olayı olan “ünlü düşmesi”dir. Dolayısıyla “(1)” doğrudur.
4) Börekçilerden
- Kök: “börek”
- Ekler: “-çi” (isimden isim yapma eki), “-ler” (çoğul eki), “-den” (ayrılma hâli)
- Yapı: “börek + çi + ler + den”
- Genellikle burada “k” sesinin yumuşayacağı bir ortam yok (hemen ardından ünsüz “ç” geldiği için “k” → “ğ” dönüşümü olmaz). Vowel (ünlü) düşmesi de yoktur. Ayrıca özel bir benzeşme (ünsüz sertleşmesi/yumuşaması) de meydana gelmiyor. Dolayısıyla belirgin bir ses olayı ya hiç yoktur ya da en fazla 1 tane çok marjinal bir benzeşme kabul edilebilir (örneğin “k + ç” birleşimi bazı kaynaklarda ufak bir benzeşme olarak görülebilir). Fakat listede “(2)” denmiş olup “iki” ayrı ses olayı saymak normalde zordur. Bu nedenle “Börekçilerden (2)” seçeneğinde fazladan bir ses olayı yazıldığı düşünülebilir.
5) Gözettiğim
- Kök: “gözet”
- Ekler: “-ti” (geçmiş zaman, fiil çekimi) + “-ğim” (1. tekil kişi) vb.
- Burada “gözet” + “ti” birleştiğinde kimi kaynaklarda “t”nin çiftlenmesi veya araya “ı/î” vb. ses girişi gibi durumlar ses olayı kabul edilebilir. Sonra “-ğim” eklenirken “t” ile “g” arasında yumuşama/ara ses eklenmesi (“gözetti→gözettiğim”) görülebilir. Bunlar toplamda 2 ses olayı (birleşmede ünsüz pekişmesi + ek getirirken “ğ”nin devreye girmesi) şeklinde yorumlanabilir ve “(2)” ifadesi makul bulunur.
Sonuç Olarak
Verilen çözümlemelere göre en problemli görünen seçenek, “Börekçilerden” sözcüğü için (2) ses olayı yazılmış olmasıdır. “Börekçilerden”de beklenen kadar belirgin iki ses değişimi yoktur. Dolayısıyla yanlışlık yapılan seçenek D) Börekçilerden (2)’dir.
Özet Tablosu
| Sözcük | Kök/Ekler | Belirgin Ses Olayları | Verilen Değer | Değerlendirme |
|---|---|---|---|---|
| Rengi | renk + i | k → g (ünsüz yumuşaması) | 1 | Doğru |
| Affettiğin | affet + ti + ğin | Ünsüz pekişmesi/double, araya ‘ğ’ girişi vb. (toplam 3 sayılabilir) | 3 | Doğru (çoğu kaynakta kabul) |
| Karnımda | karın + ım + da | karın → karn (ünlü düşmesi) | 1 | Doğru |
| Börekçilerden | börek + çi + ler + den | Belirgin bir yumuşama/düşme yok, çift ses olayı saymak zordur | 2 | Yanlış (fazla gösterilmiş) |
| Gözettiğim | gözet + ti + ğim | “t” pekişmesi + ek sırasında ‘ğ’ girişi vb. (2 ses olayı) | 2 | Doğru |
Kısacası soru “Hangi seçenekte yanlışlık vardır?” diye sorduğundan,
yanıt: D) Börekçilerden (2) seçeneğidir.
Bu fotograftaki soru şu şekilde:
Aşağıdaki sözcüklerin karşısına, sözcüklerde görülen ses olaylarının sayısı yazılmıştır. Buna göre, hangi seçenekte yanlışlık yapılmıştır?
A) Rengi (1)
B) Affettiğin (3)
C) Karnımda (1)
D) Börekçilerden (2)
E) Gözettiğim (2)
Cevap kısa hâli: Yanlışlık “D) Börekçilerden” seçeneğindedir. Çünkü bu kelimede, seçeneklerde belirtildiği gibi “2” ses olayı yoktur.
Sözcüklere Tek Tek Bakalım
1) Rengi (1)
- Temel kök **“renk”**tir.
- “renk + i” → “renki” gibi görünse de Türkçede “k” ünsüzü, ünlüyle başlayan ek geldiğinde yumuşayarak “g” olur (ünsüz yumuşaması).
- Dolayısıyla “renk + i” = “rengi” biçiminde yazılır.
- Ses olayı: k → g (ünsüz yumuşaması)
- Toplam: 1 ses olayı
2) Affettiğin (3)
Bu sözcüğü türetirken birkaç ses olayı birikmektedir:
- “af” + “et” birleşince “affet” şeklinde ünsüz türemesi (f → ff) olur.
- “affet” + “ti” eklenirken, kökte “t” olduğu için son ek “ti” ile birleşince ikizleşme görünümü (affet + ti = affetti) ya da yine ünsüz türemesi sayılabilir.
- Ardından “affetti + ğin” eklenirken “-tiğin” yapısında “t” ve “ğ” arasında ses uyumundan/bağlantısından doğan benzerlik veya kaynaştırma harfi süreci kabul edilebilir.
Bazı kaynaklarda bu türeme/ikizleşme ve benzeşme adımları ayrı ayrı değerlendirilir; bu yüzden “3” ses olayı ifadesi çoğu dilbilgisi kitabında doğru kabul edilir.
3) Karnımda (1)
- Kök: “karın”
- “karın + ım” → “karnım” (burada “ı” ünlüsü düşer → ünlü düşmesi).
- Ardından hâl eki “-da” eklenir: “karnımda”
- Toplam: 1 ses olayı (ünlü düşmesi)
4) Börekçilerden (2) ← (Yanlışlık burada!)
- Kök: “börek”
- “börek + çi” → “börekçi” (herhangi bir yumuşama, sertleşme veya düşme yoktur)
- “börekçi + ler” → “börekçiler” (ses olayı yok)
- “börekçiler + den” → “börekçilerden” (ses olayı yok)
Ne ünsüz yumuşaması (k → ğ vb.) ne ünlü düşmesi/türemesi ne de ünsüz türemesi/benzeşmesi söz konusudur. Yani bu kelimede “2” ses olayı yok, genellikle “0” (sıfır) olarak kabul edilir.
5) Gözett(i)ğim (2)
Burada “gözetmek” fiilinden “gözet-ti-ğim” şeklinde türemeler vardır ve genellikle iki ses olayı sayılır:
- Kök ile ek arasındaki “t” ikizleşmesi (örn. “gözet-ti” → “gözetti”) bir ünsüz türemesi olarak ele alınabilir.
- Ardından “-iğim” eklenirken de “gözettiğim” yazılışında kaynaştırma veya ikiz “t”nin korunması gibi bir aşama daha yer alabilir.
Böylece “2” ses olayı sayılması, geleneksel dilbilgisi yaklaşımında genellikle doğru kabul edilir.
Sonuç
Yanlışlık “D) Börekçilerden (2)” ifadesindedir. Çünkü “Börekçilerden” sözcüğünde herhangi bir ses olayı (yumuşama, daralma, düşme, türeme vb.) yoktur. Bu nedenle “2” rakamı hatalıdır.
@username