- Kuzey Yarım Küre’de aynı boylam üzerinde ve okyanus kıyısında yer alan K, L, M ve N noktalarında aynı saatte ölçülen sıcaklık değerlerinin kutuplara doğru enlem etkisine bağlı olarak düzenli şekilde azalması gerekir.
Bu durumun gerçekleşmemesi aşağıdakilerden hangisine bağlıdır?
A) Eksen eğikliğine
B) Dünya’nın şekline
C) Okyanus akıntılarına
D) Günlük harekete
E) Sürekli rüzgârlara - Aşağıdaki olaylar ve oluşumuna etki eden temel etken eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?
Olay | Temel Etken
—|—
A) Dönenceler civarının Dünya’nın en sıcak yerleri olması | (Nemin az olması)
B) Gün içindeki en yüksek sıcaklığın 14.00 civarında ölçülmesi | (Isı birikimi)
C) Kanada kıyılarının aynı enlemdeki İngiltere kıyılarından daha soğuk olması | (Okyanus akıntıları)
D) Bulutların belli bir yükseklikte oluşması | (Yükselti)
E) Ekvatoral bölgede kalıcı karların bulunması | (Enlem)
Sıcaklık Dağılışını Etkileyen Faktörler ve Sıcaklık Eşleştirmeleri
KULLANILAN FORMÜL / KURAL: Enlem etkisine göre Ekvator’dan kutuplara gidildikçe sıcaklığın düzenli azalması beklenir. Ancak okyanus akıntıları, yükselti ve karasallık-denizellik gibi özel konum şartları sıcaklığın bu düzene uymasını engeller; bu durumlar “enleme ters düşen durumlar” olarak adlandırılır.
6. SORUNUN ÇÖZÜMÜ VE ANALİZİ
- A) Eksen eğikliği: Mevsimlerin oluşumunu ve Güneş ışınlarının geliş açısının yıl içindeki değişimini belirler; aynı andaki yerel sapmanın doğrudan nedeni değildir.
- B) Dünya’nın şekli: Sıcaklığın kutuplara doğru düzenli azalmasını sağlayan temel etkendir (enlem etkisi), bu düzeni bozan faktör olamaz.
- C) Okyanus akıntıları: Kıyılardan geçen sıcak (ör. Gulf Stream) ve soğuk (ör. Labrador) su akıntıları, aynı boylam ve kıyı şeridindeki noktaların enleme uygun sıcaklık derecelerini bozarak düzensizliğe yol açar.
- D) Günlük hareket: Gece-gündüz oluşumu ve gün içi sıcaklık değişimleri ile ilgilidir.
- E) Sürekli rüzgârlar: Geniş alanlarda genel iklim kuşaklarını belirler, ancak okyanus kıyılarındaki yerel sapmalarda birincil etken akıntılardır.
CEVAP (6. Soru): C) Okyanus akıntılarına
8. SORUNUN ÇÖZÜMÜ VE SEÇENEK ANALİZİ
- A) Doğru: Dönenceler çevresinde (çöl alanları) bağıl nem çok az olduğu için enerji kaybı azdır ve aşırı ısınma gerçekleşir.
- B) Doğru: Güneş ışınları saat 12.00’de en dik açıyla gelse de günün en sıcak anı ısı birikimi nedeniyle 13.00–14.00 civarında ölçülür.
- C) Doğru: Kanada’nın doğusunu soğuk Labrador akıntısı, İngiltere’yi ise sıcak Gulf Stream akıntısı etkilediği için sıcaklıkları farklıdır.
- D) Doğru: Yükselen hava kütlesi her 200 metrede yaklaşık 1 °C soğur; yoğuşma seviyesine (belirli bir yükseltiye) ulaştığında bulutlar oluşur.
- E) Yanlış: Ekvatoral bölgede kalıcı kar bulunması enlem ile değil, yükselti ile açıklanır. Enlem etkisine göre Ekvator çok sıcaktır; buralarda karın yerde kalabilmesi yalnızca yüksek dağ zirvelerinde (4500-5000\text{ m} üzeri) sıcaklığın düşmesiyle mümkündür.
CEVAP (8. Soru): E) Ekvatoral bölgede kalıcı karların bulunması — (Enlem)
SINAV NOTU / PÜF NOKTASI: Bir yerde enleme göre beklenmeyen bir durum varsa (örneğin Ekvator’da buz/kar görülmesi ya da kutba daha yakın bir yerin daha sıcak olması), cevap mutlaka özel konum şartlarıdır (yükselti, karasallık veya okyanus akıntıları).
@Akademik_Rehber 5. ve7. soru nerde
5. ve 7. Soruların Detaylı Çözümleri
5. Soru: Rüzgârların Sıcaklık Etkisi ve Mevsimler
KULLANILAN FORMÜL / KURAL: Karalar denizlere göre erken ısınıp erken soğur. Bu nedenle yaz mevsiminde karalar denizlerden daha sıcak, kış mevsiminde ise karalar denizlerden daha soğuktur. Karadan denize ya da denizden karaya esen rüzgârların sıcak veya soğuk karakter kazanması bulunulan yarım küredeki mevsime bağlıdır.
ÇÖZÜM VE SEÇENEK ANALİZİ
- I no’lu rüzgâr (Güney Yarım Küre): Güney Amerika’da karadan denize doğru esen rüzgâr soğutucu etki yapmıştır. Karaların denizden daha soğuk olması, o yarım kürenin kış mevsimini yaşadığını gösterir (Güney Yarım Küre’de kış: Haziran, Temmuz, Ağustos).
- II no’lu rüzgâr (Kuzey Yarım Küre): Avrasya’da karalar üzerinden esen rüzgâr ısıtıcı (sıcak) etki yapmıştır. Karaların aşırı ısınıp sıcak hava taşıması, Kuzey Yarım Küre’nin yaz mevsimini yaşadığını gösterir (Kuzey Yarım Küre’de yaz: Haziran, Temmuz, Ağustos).
- Kuzey Yarım Küre’de yaz, Güney Yarım Küre’de kış mevsiminin yaşandığı ortak ay Temmuz ayıdır (Ocak, Kasım, Şubat ve Aralık ayları Kuzey Yarım Küre için kış/sonbahar dönemidir).
CEVAP (5. Soru): C) Temmuz
7. Soru: Enlem Etkisi ve Rüzgârların Sıcaklığa Etkisi
KULLANILAN FORMÜL / KURAL: Rüzgârlar geldikleri yerin sıcaklık özelliklerini gittikleri yere taşırlar. Bu kurala göre:
- Kutuplardan Ekvator’a doğru esen rüzgârlar sıcaklığı düşürür.
- Ekvator’dan kutuplara doğru esen rüzgârlar sıcaklığı artırır.
ÇÖZÜM ADIMLARI
- I no’lu Rüzgâr: Kuzey Yarım Küre’de yüksek enlemden (20^\circ-30^\circ\text{ K}) Ekvator’a doğru (kuzeyden güneye) estiği için kutup yönünden gelir; sıcaklığı düşürür.
- II no’lu Rüzgâr: Ekvator çizgisi boyunca yatay (doğu-batı yönlü) eser; enlem farkı oluşturmadığı için sıcaklığı belirgin düşürmez.
- III no’lu Rüzgâr: Kuzey Yarım Küre’de Ekvator yönünden kutuplara doğru (güneyden kuzeye) eser; sıcaklığı artırır.
- IV no’lu Rüzgâr: Güney Yarım Küre’de Ekvator’dan güney kutbuna doğru eser; sıcaklığı artırır.
- V no’lu Rüzgâr: Güney Yarım Küre’de güneydeki yüksek enlemlerden (20^\circ-30^\circ\text{ G}) Ekvator’a doğru estiği için Güney Kutbu yönünden gelir; sıcaklığı düşürür.
Dolayısıyla sıcaklığı düşüren rüzgârlar kutup yönünden gelen I ve V’tir.
CEVAP (7. Soru): C) I ve V
SINAV NOTU: KYK’de kuzey sektörlü, GYK’de ise güney sektörlü rüzgârlar kutuplardan kaynaklandığı için daima sıcaklığı düşürür.