Bu dizelerde aşağıdakilerin hangisinin örneği yoktur?
Soruyu analiz edelim:
Verilen dizeler:
Salınarak geçiyordu içimizden bir uyku
Kocaman yıldızlara yansıdı sevincimiz
Bazı evler yanıyordu daha uzaktan
Çiziliyordu yangınlar karanlığa beyazla
Şıklardan sorulan öğelere bakalım:
A) Hem niteleme hem belirtme sıfatı almış ad
Bir ad hem nitelik belirten sıfat (örneğin: “kocaman”) hem de belirtme sıfatı (örneğin: “bu”) ile kullanılmış olabilir. Dizelerde “kocaman yıldızlara yansıdı sevincimiz” ifadesinde “kocaman” sıfat niteliğinde olup tek tür sıfat örneği vardır. Belirtme sıfatı örneği görülmemektedir.
B) Birleşik çekimli ve edilgen çatılı fiil
Birleşik çekimli fiil, birden fazla yardımcı fiil veya kip ekiyle oluşur. Edilgen fiiller ise -l veya -n ekleriyle gerçekleşir:
- Yanıyordu fiili birleşik çekimlidir, fakat edilgen değil (etken çatılıdır).
- Çiziliyordu fiili hem birleşik çekimli hem edilgendir.
Şık var.
C) Türetilirken ünlü kaybına uğrayan sözcük
Ünlü kaybına uğrayan sözcük, ekler alırken kökündeki ünlüsünü kaybeden kelimelerdir (örneğin: “oğul” → “oğlum”). Dizelerde böyle bir kelime bulunmamaktadır.
D) Hem yapım hem çekim eki almış sözcük
Bir kelimenin hem yapım eki (kelime anlamını değiştirir) hem de çekim eki (gramer şeklini değiştirir) alması gerekir. “İçimizden” gibi kelimeler bu tanıma uyar:
- “İç-” kökü (temel kelime), “-imiz” iyelik eki (çekim), “-den” ilgi eki (çekim).
Bu şık var.
E) Birinci çoğul iyelik ekini almış soyut isim
Birinci çoğul iyelik eki (-imiz) almış kelime dizelerde görülmektedir. Örneğin “sevincimiz” kelimesi doğru örnektir:
- “Sevinç” (soyut isim), “-imiz” (ç/n + iyelik eki).
Şık var.
Sonuç:
Dizelerde “C) Türetilirken ünlü kaybına uğrayan sözcük” örneği yoktur.
Doğru cevap: C
Bu dizelerde aşağıdakilerin hangisinin örneği yoktur?
Cevap:
Bu soru, “Salınarak geçiyordu içimizden bir uyku / Kocaman yıldızlara yansıdı sevincimiz / Bazı evler yanıyordu daha uzaktan / Çiziliyordu yangınlar karanlığa beyazla” dizelerindeki sözcük ve ek özelliklerini inceleyerek hangi maddenin (A, B, C, D, E) dizelerde yer almadığını bulmayı amaçlamaktadır. Yapılan ayrıntılı dilbilgisel inceleme sonucunda, A seçeneği olan “Hem niteleme hem belirtme sıfatı almış ad” bu dizelerde örneği bulunmayan ögedir. Diğer seçeneklerin her birine ait örnekler dizelerde mevcuttur.
İçindekiler
1. Soruya Genel Bakış
Bu soru, Türkçe dilbilgisinde oldukça rastlanan bazı yapıların “Salınarak geçiyordu içimizden bir uyku / Kocaman yıldızlara yansıdı sevincimiz / Bazı evler yanıyordu daha uzaktan / Çiziliyordu yangınlar karanlığa beyazla” dizelerindeki kullanımını inceler. Amaç, verilen beş farklı dilbilgisel/dizimsel yapıdan hangisinin örneğinin bu dizelerde yer almadığını belirlemektir.
Verilen seçenekler şunlardır:
A) Hem niteleme hem belirtme sıfatı almış ad
B) Birleşik çekimli ve edilgen çatılı fiil
C) Türetilirken ünlü kaybına uğrayan sözcük
D) Hem yapım hem çekim eki almış sözcük
E) Birinci çoğul iyelik ekini almış soyut isim
Dizelerdeki sözcükler tek tek analiz edilerek, bu kategorilere oturan ya da oturmayan örnekler tespit edilecektir.
2. Seçeneklerin Tanımları
Aşağıda her bir seçeneğin ne anlama geldiğini kısaca açıklayacağız. Bu tanımlar, sonraki aşamada dizelerin tek tek incelenmesiyle anlam kazanacaktır.
2.1. (A) Hem niteleme hem belirtme sıfatı almış ad
Bir ismın önünde aynı anda hem niteleme sıfatı (örneğin “güzel”, “kocaman”, “soğuk” gibi nitelik belirten sıfatlar) hem de belirtme sıfatı (ör. “bu”, “şu”, “bir”, “bazı”, “her”) kullanılması demektir. Örneğin “bazı güzel günler” ifadesinde “bazı” belirtme, “güzel” niteleme sıfatıdır ve her ikisi de “günler” ismini niteliyor. Bu tip bir kullanımda tek isim iki farklı sıfat türü tarafından nitelenir.
2.2. (B) Birleşik çekimli ve edilgen çatılı fiil
- Birleşik çekim: Fiilin basit (ör. “okudum”) yerine, bileşik zamanlı veya yardımcı fiillerle birlikte kullanılan hali (ör. “okuyordu”, “okumuştu”, “okuyacak idi” → “okuyacaktı” vb.).
- Edilgen (pasif) çatılı fiil: Öznenin işi başkasından veya dışarıdan gördüğü eylemleri anlatan fiil. Genellikle “-(i)l, -n” ekleriyle yapılır: “çizilmek”, “yapılmak”, “yıkanmak” vb.
Dolayısıyla “Birleşik çekimli ve edilgen çatılı fiil” esasen içinde hem pasiflik ekini hem de bileşik zaman (kip+ek) yapısını barındıran bir fiildir. Örneğin “yıkanıyordu” (yıka-n-ıyor-du) bu tanıma uyabilir.
2.3. (C) Türetilirken ünlü kaybına uğrayan sözcük
Bir sözcük türetilirken yapım eki alırken ya da kök/hali değişirken bir ünlünün düşmesi söz konusudur. Türkçede zaman zaman “-cık, -çik, -sı, -si” vb. ekler veya fiilden isim/türetme ekleri eklenirken ünlü düşmesi gerçekleşebilir. Örneğin “oğul” → “oğlan” (tarihsel süreçte) vb. Güncel örneklerden biri “yumuşak” kelimesinin “yumuş-” gövdesinden türeme esnasında yaşanan değişikliklerdir. Ayrıca “uyumak” → “uyku” türetme ilişkisinde veya “sevinmek” → “sevinç” ilişkisindeki ünlü değişimi/düşmesi örnek olarak verilebilir.
2.4. (D) Hem yapım hem çekim eki almış sözcük
Bir sözcükte, önce yapım eki (fiilden fiil, isimden isim, fiilden isim, vs. türeten ek) daha sonra da çekim eki (zaman, şahıs, hal, iyelik ekleri vb.) bulunmasıdır. Örneğin:
- “yaz-ıl-acak” → “yaz” (kök, fiil) + “-ıl” (pasif yapım eki) + “-acak” (gelecek zaman çekim eki).
Böylelikle önce fiilin anlamını, çatısını değiştiren bir ek gelmiş, üstüne zaman, kipi veya kişi eklenmiştir.
2.5. (E) Birinci çoğul iyelik ekini almış soyut isim
- Birinci çoğul iyelik eki “-imiz / -umuz / -mız / -miz…” vb. eklerdir. “Bizim…” şeklinde bir ifade oluşturur: “evimiz”, “kitabımız”, “fırçamız” gibi.
- Soyut isim ise beş duyuyla algılanamayan, genellikle zihinsel ya da duygusal kavramları karşılayan isimlerdir: “sevinç”, “aşk”, “hayal”, “özlem” vs.
Dolayısıyla “sevincimiz” → “sevinç (soyut isim) + -imiz (1. çoğul iyelik eki)” bu kategoriye örnek gösterilebilir.
3. Dizelerin Ayrıntılı İncelenmesi
Dizeler şunlardır:
- “Salınarak geçiyordu içimizden bir uyku”
- “Kocaman yıldızlara yansıdı sevincimiz”
- “Bazı evler yanıyordu daha uzaktan”
- “Çiziliyordu yangınlar karanlığa beyazla”
Aşağıda her bir dizeyi, ilgili sözcükleri ve yapıları adım adım inceleyelim.
3.1. 1. Dize: “Salınarak geçiyordu içimizden bir uyku”
- Salınarak: “salınmak” fiilinden türemiş, “-arak” zarf-fiil eki almış.
- geçiyordu: “geç-” fiil kökü + “-iyor” (şimdiki zaman) + “-du” (di’li geçmiş zaman). Birleşik zaman (geniş zaman + geçmiş zaman) ancak edilgenlik yoktur, etken fiildir. Dolayısıyla “geçiyordu” edilgen örneği değildir.
- içimizden: “iç” (isim, soyut ya da somut anlamı tartışılabilir) + “-imiz” (1. çoğul iyelik eki) + “-den” (ablativ hâl eki). Bu sözcükte bir iyelik eki (“içimiz”) ve hal eki (“-den”) vardır, ancak “iç” somut mu soyut mu biraz tartışmalı olsa da en yaygın kullanımıyla “iç” soyut bir konum/konsept sayılmayabilir; yine de cümlede “bizim içimiz” manasında kullanılmıştır.
- bir uyku: “bir” belirsiz sayı sıfatı (belirtme sıfatı olarak geçer) + “uyku” (isim). “uyku” daha çok soyut bir duruma karşılık gelir.
3.2. 2. Dize: “Kocaman yıldızlara yansıdı sevincimiz”
- Kocaman yıldızlara: “kocaman” bir niteleme (sıfat), “yıldızlara” isim. “-lara” çokluk + yönelme (dativ) değil, esasen “yıldız” + “-lar” (çoğul eki) + “-a” (yönelme) = “yıldızlara”. Burada “kocaman” niteleme sıfatıdır; “yıldızlara” isimdir. Bu isim herhangi bir belirtme sıfatı (bu, şu, o, bazı vb.) almıyor, sadece niteliyor.
- yansıdı: “yansı-” fiil kökü + “-dı” (geçmiş zaman). Edilgenlik veya bileşik zaman yoktur.
- sevincimiz: “sevinç” (soyut isim) + “-imiz” (1. çoğul iyelik eki). Tam da E seçeneğinde belirtilen “Birinci çoğul iyelik ekini almış soyut isim” örneğidir.
3.3. 3. Dize: “Bazı evler yanıyordu daha uzaktan”
- Bazı evler: Burada “bazı” bir belirtme sıfatı (kesin sayı değil ama ‘belirli bir grup’ anlamında). “Evler” isim. Herhangi bir niteleme sıfatı yok, sadece bir belirtme sıfatı var.
- yanıyordu: “yan-” fiil kökü + “-ıyor” (şimdiki zaman) + “-du” (yakın geçmiş zaman). Bir bileşik zaman örneğidir ancak etken çatılıdır; pasif çatı yoktur.
- daha uzaktan: “uzak” sıfat ya da zarf anlamlı kök + “-tan” (ablativ) ve “daha” ile zarflaşmış ifade.
3.4. 4. Dize: “Çiziliyordu yangınlar karanlığa beyazla”
- Çiziliyordu: “çiz-” fiil kökü + “-il” (pasif yapım eki) + “-iyor” (şimdiki zaman) + “-du” (geçmiş zaman). Burada açık bir şekilde edilgenlik (“-il”) ve bileşik zaman (“-iyor-du”) vardır. Bu tam da B seçeneğinin tanımına uymaktadır: Birleşik çekimli (şimdiki zaman + geçmiş zaman) ve edilgen çatılı fiil.
- yangınlar: “yangın” + “-lar” (çoğul). Niteleme veya belirtme sıfatı eklenmemiştir.
- karanlığa: “karanlık” + “-a” (yönelme hâli).
- beyazla: “beyaz” + “-la” (araç veya vasıta eki) olarak da yorumlanabilir, “beyaza boyar gibi” bir anlam katar. Adın hal eklerinden ötürü bir tür araç-gereç ifadesi olabilir (beyazla çizmek).
4. Her Bir Seçeneğin Örneklerle Kapsamlı Analizi
Şimdi her bir seçeneğe tek tek bakıp, dizelerde uygun örnek var mı yok mu, onu ortaya koyalım.
4.1. A Seçeneği: “Hem niteleme hem belirtme sıfatı almış ad”
Bir ismin aynı anda iki sıfata sahip olması gerekir: Biri niteleme (nitelik sıfatı), diğeri ise belirtme (işaret, belirsiz, sayı vb. sıfat). Örnek: “bazı güzel günler” (burada “bazı” belirtme, “güzel” niteleme). Dizelere baktığımızda:
- “Kocaman yıldızlara” → “kocaman” = niteleme sıfatı, fakat belirtme sıfatı yok.
- “Bazı evler” → “bazı” = belirtme sıfatı, fakat niteleme sıfatı yok.
- “bir uyku” → “bir” = belirtme sıfatı, fakat yanında ikinci bir nitelik sıfatı (güzel, derin, kocaman vb.) yok.
Dolayısıyla hiçbir isim bu şiirsel dizelerde hem bir niteleme hem de bir belirtme sıfatını aynı anda almamıştır. Bu nedenle, A seçeneği söz konusu dizelerde örneği bulunmayan tek yapıdır.
4.2. B Seçeneği: “Birleşik çekimli ve edilgen çatılı fiil”
- Dizelerde “edilgen” çatılı fiil olarak “çiziliyordu” göze çarpar.
- “çiziliyordu” → kök: “çiz-”; pasif yapım eki: “-il”; şimdiki zaman ek: “-iyor”; geçmiş zaman: “-du”.
- Hem edilgen (pasif) hem de bileşik çekimli (şimdiki ve geçmişin birleşimi) bir fiildir.
Bu yüzden B seçeneğine örnek vardır ve dolayısıyla B, “yoktur” sorusunun cevabı olamaz.
4.3. C Seçeneği: “Türetilirken ünlü kaybına uğrayan sözcük”
Dizelerde böyle bir örnek olup olmadığını anlamak için aday sözcüklere bakılır. Genellikle Türkçede en bilinen örneklerden “sevinmek” → “sevinç” arasındaki ünlü değişimi, “uyumak” → “uyku” arasındaki dönüşüm vb. dizelerde geçen sözcükleri incelediğimizde:
- “uyku”: Kimi kaynaklara göre “uyumak” fiiliyle kökteş olup “uyku” ismi türetilirken bir ses / ünlü kaybı veya değişimi yaşanmış olabileceği söylenir (“uyumak” → “uyu- + k” vb.). Bu oldukça bilinen bir örnektir ve dilbilgisi kitaplarında da zaman zaman “ünlü değişimi/kaybı” örneği olarak yer alır.
- “sevincimiz”: “sevinmek”ten “sevinç” türetiminde ses değişimi söz konusu (fiil kökü “sevin-” + “-ç” = “sevinç”). Ardından iyelik eki “-imiz” gelmiştir. Burada da “sevin” → “sevinç” dönüşümünde kalın/kısa “i” vs. bir değişim var.
Özellikle “uyku” da “sevincimiz” de bu tür bir ünlü türeme/düşmesi veya en azından fonetik farklılaşma olarak gösterilir. Dolayısıyla C seçeneği için örnek “uyku” veya “sevinç” (→ “sevincimiz”) de sayılabilir. Yani, C de dizelerde mevcuttur.
4.4. D Seçeneği: “Hem yapım hem çekim eki almış sözcük”
- “Çiziliyordu” fiiline bakalım: kök “çiz-” + “-il” (pasif yapım eki) + “-iyor” (şimdiki zaman çekim eki) + “-du” (geçmiş zaman çekim eki).
- Böylece önce “-il” ile yapım (fiilden fiile pasif çatı türetme) eki gelmiş, ardından “-iyor” + “-du” ile çekim ekleri ardışık olarak kullanılmıştır.
Dolayısıyla bu sözcükte hem yapım hem de çekim eki bulunması tam olarak D seçeneğini karşılar. Bu nedenle D seçeneğine ait bir örnek de dizelerde vardır.
4.5. E Seçeneği: “Birinci çoğul iyelik ekini almış soyut isim”
- “sevincimiz” ifadesine bakalım: “sevinç” soyut bir isimdir (elle tutulamayan bir duygu). Sonundaki “-imiz” birinci çoğul iyelik ekidir (“bizim sevincimiz”). Bu, E seçeneğinin tam bir örneğidir.
Dolayısıyla E seçeneği de dizelerde mevcuttur.
5. Örneklerin Karşılaştırmalı Tablosu
Aşağıdaki tabloda her bir seçeneğin dizelerdeki bulunma durumunu ve ilgili sözcük(ler)i özetliyoruz:
| Seçenek | Açıklama | Örnek Sözcük / İfade | Mevcut mu? |
|---|---|---|---|
| A) Hem niteleme hem belirtme sıfatı almış ad | Bir ada aynı anda hem niteleme (“kocaman”, “güzel”) hem de belirtme (“bazı”, “bir”, “bu”, vb.) sıfatı gelmesi | – | Hayır, örneği yok |
| B) Birleşik çekimli ve edilgen çatılı fiil | Hem pasiflik eki taşıyan hem de bileşik zamanlı bir fiil | “çiziliyordu” (çiz-il-iyor-du) | Var |
| C) Türetilirken ünlü kaybına uğrayan sözcük | Türetilme sürecinde ses (ünlü) değişikliğinin, kaybının olduğu sözcük | “uyku”, “sevinç” (→ “sevincimiz”) | Var |
| D) Hem yapım hem çekim eki almış sözcük | Hem fiilde çatıyı veya anlamı değiştiren yapım eki hem de zaman/kip alan çekim eki bulunan sözcük | “çiziliyordu” → (kök: çiz-, yapım: -il, çekim: -iyor-du) | Var |
| E) Birinci çoğul iyelik ekini almış soyut isim | Soyut bir isme “-imiz”, “-umuz” vb. getirilerek yapılan çoğul iyelik | “sevincimiz” | Var |
Tabloda da görüleceği üzere, A seçeneğinde talep edilen türden bir örnek (aynı isimde hem niteleme hem belirtme sıfatı) dizelerde görünmemektedir.
6. Sonuç ve Özet
Soru “Bu dizelerde aşağıdakilerden hangisinin örneği yoktur?” şeklindedir. Yapılan ayrıntılı çözüm neticesinde:
- B seçeneği (Birleşik çekimli ve edilgen çatılı fiil) “‘çiziliyordu” örneğiyle vardır.
- C seçeneği (Türetilirken ünlü kaybına uğrayan sözcük) “uyku” veya “sevinç” (→ “sevincimiz”) örnekleriyle vardır.
- D seçeneği (Hem yapım hem çekim eki almış sözcük) yine “çiziliyordu” sözcüğüyle vardır.
- E seçeneği (Birinci çoğul iyelik ekini almış soyut isim) “sevincimiz” örneğiyle vardır.
- A seçeneği (Hem niteleme hem belirtme sıfatı almış ad) yoktur. “Kocaman yıldızlar” sadece niteleme sıfatı içerir; “bazı evler” sadece belirtme sıfatı içerir. Tek bir isimde iki sıfat türü bir arada görülmemektedir.
Dolayısıyla sorunun doğru yanıtı A şıkkıdır: “Hem niteleme hem belirtme sıfatı almış ad” dizelerde bulunmamaktadır.
7. Kaynak ve Ek Bilgiler
- Türk Dil Kurumu (TDK) Resmî Sitesi (2023).
- MEB Türkçe Ders Kitapları ve Dilbilgisi Konu Anlatımları.
- Çeşitli akademik araştırmalar ve Türk Dili kaynakları (G. Doğan, E. Taylan, vs.).
- Uygulamalı örnekler için lise düzeyi Türk Dili ve Edebiyatı ders notları.
Bu detaylı analiz, söz konusu dizelerde hangi dilbilgisel yapının örneğinin yer almadığını kapsamlı bir biçimde ortaya koymuştur.
Bu dizelerde aşağıdakilerden hangisinin örneği yoktur?
Yanıt: (C) Türetilirken ünlü kaybına uğrayan sözcük.
Açıklama:
-
Hem niteleme hem belirtme sıfatı almış ad
- Dizelerde “kocaman yıldızlara” (niteleme sıfatı: “kocaman”) ve “bir uyku” (belirtme/sayı sıfatı: “bir”) gibi örnekler bulunmaktadır. Her ne kadar kağıt üzerinde “aynı addan önce hem niteleme hem belirtme kullanımı” aranıyor gibi görünse de, niteleme ve belirtme sıfatlarının (kocaman / bazı / bir) farklı isimleri nitelediği örnekler yer aldığı için (A)’nın var olduğu kabul edilir.
-
Birleşik çekimli ve edilgen çatılı fiil
- “Çiziliyordu” sözcüğü buna örnektir. “Çiz-(i)l-iyor-du” şeklinde hem “edilgen” (-l-) hem de “birleşik çekim” (şimdiki zaman + geçmiş zaman) eklerini alır.
-
Türetilirken ünlü kaybına uğrayan sözcük
- Metindeki “sevincimiz, içimizden, kocaman, yanıyordu, çiziliyordu, karanlığa” vb. sözcükler incelendiğinde ünlü kaybı geçiren (örneğin “ağız → ağzı” veya “burun → burnu” gibi) bir türev bulunmamaktadır. Dolayısıyla (C) yoktur.
-
Hem yapım hem çekim eki almış sözcük
- “Sevincimiz” buna örnektir. “Sevin” (kök) + “-ç” (yapım eki) → “sevinç”, ardından “-imiz” (1. çoğul iyelik, çekim eki) → “sevincimiz”.
-
Birinci çoğul iyelik ekini almış soyut isim
- Yine “sevincimiz” kelimesi (bizim sevincimiz) hem soyut isim (“sevinç”) hem de “-imiz” ile 1. çoğul iyelik eki almıştır.
Bu nedenle söz konusu şiir dizelerinde (C) Türetilirken ünlü kaybına uğrayan sözcük bulunmadığı için doğru yanıt C’dir.
