- İslamiyet öncesi Orta Asya Türk topluluklarında hayvancılığa dayalı konargöçer yaşam yaygındı. Mevsimlere göre yaylak ve kışlaklar arasında hareket eden Türkler, atı ulaşım ve savaşta etkin biçimde kullanıyordu. Kurultay, toy ve şölen gibi gelenekler toplumsal dayanışmayı güçlendirirken farklı topluluklarla kurulan siyasi ve ekonomik ilişkiler kültürel etkileşime ortam hazırlıyordu.
Bu bilgilerden hareketle İslamiyet öncesi Türk toplumlarıyla ilgili aşağıdakilerden hangisine ulaşılamaz?
A) Coğrafi koşulların ekonomik faaliyetler üzerinde etkili olduğuna
B) Hareketli yaşamın ulaşım ve askeri yetenekleri desteklediğine
C) Toplumsal birlikteliği güçlendiren geleneklerin bulunduğuna
D) Kültürel yapının dış etkilere kapalı biçimde geliştiğine
E) Farklı toplumlarla siyasi ve ekonomik ilişkiler kurulduğuna - XI. yüzyılda Doğu Roma yönetimi, Anadolu’daki bazı Ermeni ve Süryani topluluklarıyla mezhep farklılıklarından kaynaklanan sorunlar yaşamıştır. Türklerin Anadolu’ya yöneldiği süreçte bu toplulukların bir bölümü, Doğu Roma yönetiminin siyasi beklentilerinden farklı tutumlar sergilemiştir.
Bu bilgilerden hareketle aşağıdakilerden hangisine ulaşılabilir?
A) Dini farklılıkların siyasi bağlılıkları etkileyebildiğine
B) Yerel toplulukların ortak siyasi tutum benimsediğine
C) Anadolu’daki siyasi egemenliğin el değiştirdiğine
D) Doğu Roma’nın taşra yönetimini yeniden yapılandırdığına
E) Türklerin yerel topluluklarla siyasi birlik kurduğuna - Osmanlı şehirlerinde esnaf ve zanaatkârların mesleki faaliyetlerinde Ahilik geleneğinin etkisi görülmekteydi. Mesleğe yeni başlayanlar belirli bir eğitim sürecinden geçiyor; üretimde kalite, dürüstlük ve dayanışmaya önem veriliyor, meslek kurallarına uymayan davranışlar denetleniyordu.
Buna göre;
I. mesleki eğitim yoluyla nitelikli insan gücü yetiştirildiği,
II. ekonomik faaliyetlerde ahlaki ilkelerin gözetildiği,
III. esnafın mesleki faaliyetlerinin denetlenmesinde merkezi yönetimin belirleyici olduğu
yargılarından hangilerine ulaşılabilir?
A) Yalnız I
B) Yalnız III
C) I ve II
D) II ve III
E) I, II ve III - İngiliz yazar Andrew Mango, Mustafa Kemal’in Osmanlı Devleti’nin Birinci Dünya Savaşı’na katılması konusundaki yaklaşımını; gelişmelerin izlenmesi, askerî ve siyasi şartların birlikte değerlendirilmesi ve ülke çıkarlarına en uygun zaman ile tarafın seçilmesi gerektiği biçiminde aktarmaktadır.
Bu değerlendirmeden hareketle Mustafa Kemal’in savaşa ilişkin yaklaşımıyla ilgili olarak
I. uluslararası gelişmelerin seyrini karar sürecinin bir unsuru olarak gördüğü,
II. ittifak tercihinde ideolojik yakınlığı belirleyici ölçüt kabul ettiği,
III. askerî ve siyasi koşulları ülke çıkarları çerçevesinde değerlendirdiği
B) Yalnız II
D) I ve III
E) II ve III
TYT-AYT Tarih Soru Çözümleri ve Kavram Analizi
KULLANILAN FORMÜL / KURAL: Tarih ve sosyal bilimler paragraf sorularında çıkarım yapılırken metnin dışına çıkılmamalı, metinde geçen kavramların sebep-sonuç ilişkileri doğrudan şıklardaki ifadelerle eşleştirilmelidir.
1. Soru: İslamiyet Öncesi Türk Toplum Yapısı ve Yaşam Tarzı
- A) Coğrafi koşulların ekonomik faaliyetler üzerinde etkili olduğuna: Metinde belirtilen yaylak-kışlak döngüsü ve hayvancılık, bozkır coğrafyasının belirlediği ekonomik faaliyetlerdir; ulaşılabilir.
- B) Hareketli yaşamın ulaşım ve askerî yetenekleri desteklediğine: Atın ulaşım ve savaşta etkin bir güç olarak kullanılması bu durumu kanıtlar; ulaşılabilir.
- C) Toplumsal birlikteliği güçlendiren geleneklerin bulunduğuna: Kurultay, toy ve şölenlerin dayanışmayı pekiştirdiği doğrudan belirtilmiştir; ulaşılabilir.
- D) Kültürel yapının dış etkilere kapalı biçimde geliştiğine: Metinde farklı topluluklarla kurulan siyasi ve ekonomik ilişkilerin “kültürel etkileşime ortam hazırladığı” açıkça ifade edilmiştir; dışa kapalılık iddiası yanlıştır.
- E) Farklı toplumlarla siyasi ve ekonomik ilişkiler kurulduğuna: Paragrafın son cümlesinde bu ilişkilerden açıkça bahsedilmiştir; ulaşılabilir.
CEVAP: D — Kültürel yapının dış etkilere kapalı biçimde geliştiğine
2. Soru: Doğu Roma (Bizans) Döneminde Dinî ve Siyasi İlişkiler
- A) Dinî farklılıkların siyasi bağlılıkları etkileyebildiğine: Doğu Roma ile mezhep çatışması yaşayan Ermeni ve Süryanilerin Türklerin Anadolu’ya girişinde Bizans’ın siyasi beklentilerine aykırı davranması, dinî ayrımların siyasi itaati doğrudan etkilediğini gösterir; ulaşılabilir.
- B) Yerel toplulukların ortak siyasi tutum benimsediğine: Parçada yalnızca “bir bölümünün” farklı tutum sergilediği belirtilmiştir; ortak bir tutum yoktur.
- C) Anadolu’daki siyasi egemenliğin el değiştirdiğine: Metinde Türklerin Anadolu’ya yöneldiği süreçten bahsedilmiş, egemenliğin el değiştirdiği bilgisine yer verilmemiştir.
- D) Doğu Roma’nın taşra yönetimini yeniden yapılandırdığına: Taşra teşkilatı veya idari bir reform hakkında bilgi bulunmamaktadır.
- E) Türklerin yerel topluluklarla siyasi birlik kurduğuna: Toplulukların Doğu Roma’ya muhalif tutum takınması Türklerle kurumsal bir siyasi birlik kurdukları anlamına gelmez.
CEVAP: A — Dini farklılıkların siyasi bağlılıkları etkileyebildiğine
3. Soru: Osmanlı Devleti’nde Ahilik Geleneği ve Sosyo-Ekonomik Hayat
- I. öncül: “Mesleğe yeni başlayanlar belirli bir eğitim sürecinden geçiyor” ifadesi çıraklık-kalfalık-ustalık yoluyla nitelikli insan gücü yetiştirildiğini gösterir; doğrudur.
- II. öncül: Üretimde kalite, dürüstlük ve meslek kurallarına uyumun denetlenmesi ekonomik faaliyetlerin ahlaki ilkeler üzerine kurulduğunu kanıtlar; doğrudur.
- III. öncül: Paragrafta denetimin merkezi otorite (devlet yönetimi) tarafından değil, lonca/Ahilik geleneği ve meslek kuralları çerçevesinde yürütüldüğü ifade edilmiştir; merkezi yönetimin belirleyiciliğine ulaşılamaz.
CEVAP: C — I ve II
4. Soru: Mustafa Kemal’in I. Dünya Savaşı’na Yönelik Stratejik Yaklaşımı
- I. öncül: Metinde yer alan “gelişmelerin izlenmesi” ifadesi, uluslararası dengelerin karar sürecinde temel bir veri olduğunu doğrular; doğrudur.
- II. öncül: Mustafa Kemal ideolojik sempatileri değil, “ülke çıkarlarını” ve somut askerî-siyasi şartları temel almıştır; ideolojik yakınlık ölçütü yanlıştır.
- III. öncül: “Askerî ve siyasi şartların birlikte değerlendirilmesi ve ülke çıkarlarına en uygun zaman ile tarafın seçilmesi” ifadesi III. yargıyı birebir doğrular; doğrudur.
CEVAP: D — I ve III
SINAV NOTU / PÜF NOKTASI: Paragraf sorularında genel tarih bilginizi değil, yalnızca metinde verilen sınırları baz alınız. Ahilik teşkilatı esnafın otokontrol mekanizmasıdır; doğrudan merkezi yönetime bağlı bir kamu kurumu olarak değerlendirilmemelidir. Mustafa Kemal’in dış politika yaklaşımı ise ideolojik değil, daima rasyonel ve milli menfaat odaklıdır.