Bir tutulma olayı farklı renk ve büyüklükteki toplarla aşağıdaki gibi modellenmiştir.
[Görsel]
Buna göre,
I. Bu tutulma olayı, Güneş tutulmasıdır.
II. Bu tutulma olayı her ay gerçekleşir.
III. Bu tutulma olayında Ay, Dünya’nın gölgesinde kalır.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız III
B) I ve II
C) I ve III
D) I, II ve III
Ay ve Güneş Tutulması Modelleri
KULLANILAN FORMÜL / KURAL: Gök cisimlerinin büyüklük sıralamasına göre Güneş > Dünya > Ay ilişkisi bulunur. Güneş ile Ay’ın arasına Dünya girdiğinde (Güneş — Dünya — Ay dizilimi), Dünya’nın gölgesi Ay’ın üzerine düşer ve Ay tutulması gerçekleşir.
ÇÖZÜM VE SEÇENEK ANALİZİ
Modeldeki topların büyüklüklerine göre gök cisimleri eşleştirildiğinde:
- M (En büyük, sarı): Güneş
- L (Orta büyüklükte, mavi): Dünya
- K (En küçük, gri): Ay
Sıralama Ay (K) — Dünya (L) — Güneş (M) şeklinde olup Dünya, Güneş ile Ay’ın arasındadır. Dolayısıyla bu modelleme bir Ay tutulmasıdır.
Öncüllerin Değerlendirilmesi:
- I. Yargı Yanlıştır: Dünya ortada olduğu için bu olay Güneş tutulması değil, Ay tutulmasıdır. (Güneş tutulmasında Ay ortada yer alır).
- II. Yargı Yanlıştır: Dünya ve Ay’ın yörünge düzlemleri arasında yaklaşık 5^\circ’lik bir açı (eğiklik) bulunduğu için Ay tutulması her dolunay evresinde (her ay) gerçekleşmez.
- III. Yargı Doğrudur: Ay tutulmasında Dünya’nın gölge konisi Ay’ın üzerine düşer ve Ay, Dünya’nın gölgesinde kalır.
CEVAP: A) Yalnız III
SINAV NOTU / PÜF NOKTASI: Tutulma sorularında ortadaki cismi tespit etmek kilit noktadır. Ortada Ay varsa Güneş tutulması, ortada Dünya varsa Ay tutulması gerçekleşir. Ay’ın yörünge eğikliği nedeniyle tutulmalar her ay meydana gelmez.