Bir öğrenci, fen bilimleri dersi için Güneş, Dünya ve Ay’ın birbirine göre konumlarını gösteren yukarıdaki iki boyutlu modeli tasarlamıştır. Modelinde Dünya’nın etrafındaki yörüngeye Ay’ı temsil eden dört farklı boş daire yerleştirmiş ancak evreleri henüz göstermemiştir.
(El feneri Güneş’i temsil etmekte olup ışığı Dünya’ya doğru yöneltilmiştir.)
A) Öğrencinin hazırladığı bu modelde, yeni ay ve dolunay evrelerinin gerçekleştiği konumlar hangi numaralarla ifade edilir?
Yeni ayın gerçekleştiği konum:1…
Dolunayn gerçekleştiği konum:1…
B) Model üzerinde verilen 1 numaralı konumdan 3 numaralı konuma gelinceye kadar geçen süre ortalama kaç gündür?
C) Modelde Ay’ın Güneş’e bakan ve ışık alan yüzeyini dikkate alarak yukarıdaki model üzerinde bulunan 2 numaralı Ay konumdayken Dünya’dan bakan gözlemciye göre Güneş ışığı almayan (karanlık) yarısını kurşun kaleminizle karalayınız.
Ay’ın Evreleri ve Dünya Etrafındaki Dolanımı
KULLANILAN FORMÜL / KURAL: Ay, Dünya etrafında saat yönünün tersine dolanır. Ay’ın Güneş ile Dünya arasına girdiği evre Yeni Ay, Dünya’nın Güneş ile Ay arasında bulunduğu evre ise Dolunaydır. İki ana evre arası yaklaşık 1 hafta (7 gün), Yeni Ay’dan Dolunay’a geçiş ise yaklaşık 2 hafta (14 gün) sürer.
ÇÖZÜM ADIMLARI
Adım 1 — a) Yeni Ay ve Dolunay Konumlarının Belirlenmesi
Işık kaynağı (el feneri) soldadır.
- 1 numaralı konum: Ay, Güneş ile Dünya arasındadır. Ay’ın Dünya’ya bakan yüzü hiç ışık almaz ve karanlık görünür. Bu evre Yeni Ay evresidir.
- 3 numaralı konum: Dünya, Güneş ile Ay’ın arasındadır. Ay’ın Dünya’ya bakan yüzü tamamen aydınlanır. Bu evre Dolunay evresidir.
Adım 2 — b) 1 Numaralı Konumdan 3 Numaralı Konuma Geçen Süre
Ay’ın Dünya etrafındaki bir tam dolanımı yaklaşık 28–29 gündür.
- Birbirini takip eden iki ana evre arası (örneğin 1’den 2’ye) ortalama 7 gün (1 hafta) sürer.
- 1 numaralı konumdan (Yeni Ay) 3 numaralı konuma (Dolunay) gelmesi iki ana evre aralığıdır:
Adım 3 — c) 2 Numaralı Konumdaki Görünüm (Karanlık Yüzeyin Belirlenmesi)
- Model üzerinde (Uzaydan bakış): Güneş solda olduğu için Ay’ın her konumunda olduğu gibi sol yarısı aydınlık, sağ yarısı karanlıktır. Modeldeki 2 numaralı dairenin sağ yarısı karalanmalıdır.
- Dünya’dan bakan gözlemciye göre (İlk Dördün Evresi): Dünya’dan 2 numaralı Ay’a doğru bakıldığında, Güneş’e bakan taraf sağda kalır. Yani Ay’ın sağ yarısı aydınlık (“D” harfi şeklinde), sol yarısı ise karanlık görünür. Dünya’dan görünüm çizilecekse sol yarı karalanır.
CEVAP:
- a) Yeni ay: 1. konum | Dolunay: 3. konum
- b) 14 gün (veya 2 hafta)
- c) Model üzerindeki daire için sağ yarı, Dünya’dan görünen evre için sol yarı karalanır (İlk Dördün evresinde sağ taraf aydınlık görünür).
SINAV NOTU / PÜF NOKTASI: Güneş solda olduğunda modeldeki tüm dairelerin sol tarafı Güneş’ten ışık aldığı için daima aydınlıktır; ancak Dünya’dan bakan bir gözlemcinin bakış açısına göre sağ/sol algısı tersine döner. 2 numaralı konum İlk Dördün olup Dünya’dan bakıldığında sağ taraf aydınlık (“D” şeklinde) görülür.