6.1
Bilimin hizmetlerinden, birisi, iyi ile kötüyü göster-
mesidi.
II. Eskilik yanlilarına göre, eski olan her şey iyidir,
yeni olan her şey kötüdür.
II. Yenilik taraftarları ise tümüyle bunun tersini dü-
şünürler.
IV. Oysa bu yollardan ikisi de dayanaksızdır.
V. Çünkü bir şeyin iyi yå da kötü olması, eski ya da
yeni olmasına bağlı değildir.
Yukanıdakinumaralagmiş cünlelerin hangisinde
bir sözcüğün yapısındaki iyelik eki çıkarıldığında
Cümtenin anlamı bozutmaz?
A) I
B)I
c) II
D) V
E)V
Cümledeki İyelik Ekinin Çıkarılması ve Anlam İlişkisi
Bu soru, Türkçedeki iyelik ekleri ile belirtme hal eki arasındaki farkı ve iyelik ekinin cümleye kattığı anlamı test etmektedir.
ÇÖZÜM ADIMLARI:
Adım 1 — Soru Kökünün Analizi
Soru bizden, bir sözcüğün yapısındaki iyelik eki çıkarıldığında cümlenin anlamının bozulmadığı seçeneği bulmamızı istiyor. Bu durum genellikle iyelik ekinin gereksiz kullanıldığı veya iyelik eki çıkarılsa bile kelimenin cümledeki görevini sürdürebildiği yapılarla ilgilidir.
Adım 2 — I. Cümlenin Analizi
“Bilimin hizmetlerinden, birisi, iyi ile kötüyü göstermesidir.”
- Buradaki “birisi” kelimesinde “-i” eki 3. tekil şahıs iyelik ekidir.
- Eki çıkaralım: “Bilimin hizmetlerinden biri, iyi ile kötüyü göstermesidir.”
- Türkçede “birisi” ve “biri” ifadeleri çoğu zaman birbirinin yerine kullanılabilir ve anlamı bozmaz. Ancak buradaki temel mesele tamlanan ekidir. “Hizmetlerinden biri” tamlamasında “-i” iyelik eki tamlanan ekidir ve çıkarılamaz. Ancak “birisi” kelimesindeki ikinci “-i” eki (s-i) genellikle halk ağzında kalıplaşmış olsa da yapısal olarak “biri” formuyla aynı anlamı taşır.
Adım 3 — Seçenek Karşılaştırması ve Kritik Nokta
Cümleleri tek tek incelediğimizde:
- I. Cümle: “birisi” sözcüğündeki iyelik eki çıkarılıp kelime “biri” haline getirildiğinde cümlenin anlamı ve yapısında herhangi bir bozulma meydana gelmez. “Bilimin hizmetlerinden biri…” ifadesi dil bilgisi açısından da daha duru bir kullanımdır.
- II. Cümle: “Yanlılarına” (Yanlı-lar-ı-n-a). Buradaki “-ı” iyelik ekidir. Çıkarılırsa “Eskilik yanlılara göre” olur ki bu tamlamayı bozar.
- III. Cümle: “Tersini” (Ters-i-n-i). Buradaki ilk “-i” iyelik ekidir. Çıkarılırsa “Bunun tersni” olur, anlam bozulur.
- IV. Cümle: “İkisi” (İki-s-i). Buradaki “-i” iyelik ekidir. Çıkarılırsa “Bu yollardan iki de dayanaksızdır” olur, anlam tamamen değişir veya bozulur.
- V. Cümle: “Olması” (Ol-ma-s-ı). Buradaki “-ı” iyelik ekidir. Çıkarılırsa “Şeyin iyi ya da kötü olma…” şeklinde yarım kalır, tamlama bozulur.
Adım 4 — Son Doğrulama
I. cümlede yer alan “birisi” kelimesindeki iyelik eki düşürüldüğünde ortaya çıkan “biri” kelimesi, cümledeki anlamı ve dil bilgisi yapısını (belirtili tamlamanın parçası olma durumunu) korumaya devam eder. “Birisi” kelimesindeki ek fazlalık olarak görülebilir; bu yüzden anlam bozulmaz.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
CEVAP: A) I
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
TEMEL KAVRAMLAR:
1. İyelik Eki
- Tanım: Bir varlığın kime veya neye ait olduğunu bildiren eklerdir.
- Bu problemde: Tamlama kuran (belirtili isim tamlaması) sözcüklerin sonundaki “tamlanan” ekleri olarak karşımıza çıkmıştır.
SIK YAPILAN HATALAR:
“Biri” ve “Birisi” Farkı
- Yanlış: “Birisi” kelimesindeki ekin mutlaka kalması gerektiğini düşünmek.
- Doğru: Türkçede “biri” kelimesi zaten iyelik eki (belirtilen) işlevini görür. “Birisi” formundaki fazladan “-si” eki bazen gereksiz kullanım olarak kabul edilebilir ve çıkarıldığında anlamda bir daralma veya bozulma yaratmaz.
KPSS Türkçe dil bilgisi konularında iyelik ekleri ile ilgili başka bir örnek veya tamlama türü (belirtisiz isim tamlaması vb.) incelememi ister misin?