- sınıf olarak çöz
Sayfadaki 6. sınıf Fen Bilimleri “Bileşke Kuvvet ve Dengelenmiş Kuvvetler” konusuna ait her iki sorunun da adım adım çözümü aşağıda yer almaktadır.
3. Soru: Bileşke Kuvvet ve Dinamometre Deneyi
KULLANILAN FORMÜL / KURAL:
- Aynı Yönlü Kuvvetlerin Bileşkesi: R = F_1 + F_2 (Kuvvetler toplanır)
- Zıt Yönlü Kuvvetlerin Bileşkesi: R = F_{\text{büyük}} - F_{\text{küçük}} (Kuvvetler çıkarılır)
- Dengelenmiş Kuvvetler: Cisim hareket etmiyorsa net (bileşke) kuvvet sıfırdır (R = 0\text{ N}), yani zıt yönlü kuvvetlerin büyüklükleri birbirine eşittir (F_1 = F_2).
ÇÖZÜM ADIMLARI:
Adım 1 — Cisme Harekete Geçiren Kuvvetin Belirlenmesi (Şekil 1 ve Şekil 2)
- Cisim aynı yatay düzlemde durmaktadır. Dolayısıyla cismin harekete başladığı andaki bileşke kuvvet her iki durumda da aynı olmalıdır.
- Şekil 1’de tek dinamometre ile uygulanan kuvvet, Şekil 2’de aynı yönlü iki dinamometrenin gösterdiği değerlerin toplamına eşit olmalıdır (F_{\text{tek}} = F_1 + F_2).
- A şıkkı: 8\text{ N} \neq 5\text{ N} + 5\text{ N} = 10\text{ N} (Eşit değil)
- B şıkkı: 6\text{ N} \neq 4\text{ N} + 4\text{ N} = 8\text{ N} (Eşit değil)
- C şıkkı: 10\text{ N} = 5\text{ N} + 5\text{ N} = 10\text{ N} (Sağlar)
- D şıkkı: 7\text{ N} = 4\text{ N} + 3\text{ N} = 7\text{ N} (Sağlar)
Adım 2 — Hareketsiz Kalma Durumunun İncelenmesi (Şekil 3)
- Şekil 3’te cisim iki zıt yöne çekilmesine rağmen hareket etmemektedir.
- Bir cismin hareket etmemesi için üzerine etki eden kuvvetlerin birbirini sıfırlaması, yani zıt yönlü kuvvetlerin büyüklüklerinin birbirine eşit olması gerekir.
- C şıkkında: 5\text{ N} ve 10\text{ N} verilmiş. Bu durumda net kuvvet 10 - 5 = 5\text{ N} olur ve cisim hareket ederdi (Yanlış).
- D şıkkında: 8\text{ N} ve 8\text{ N} verilmiş. Net kuvvet 8 - 8 = 0\text{ N} olur ve cisim dengede kalarak hareket etmez (Doğru).
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
CEVAP: D şıkkı
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
4. Soru: Halat Çekme Oyunu
ÇÖZÜM ADIMLARI & ÖNCÜL ANALİZİ:
Öncelikle takımların uyguladığı toplam kuvvetleri bulalım:
-
Sola çekenler (Sinan ve Ömer):
F_{\text{sol}} = 15\text{ N} + 35\text{ N} = 50\text{ N} -
Sağa çekenler (Yusuf ve Ahmet):
F_{\text{sağ}} = 30\text{ N} + 10\text{ N} = 40\text{ N} -
I. Öncül İncelemesi (“Halata uygulanan net kuvvet 90\text{ N} büyüklüğündedir”):
Kuvvetler zıt yönlü olduğu için net kuvvet çıkarılarak bulunur:F_{\text{net}} = 50\text{ N} - 40\text{ N} = 10\text{ N}\text{ (Sola doğru)}(Toplamları değil, farkları alınır. Dolayısıyla bu öncül yanlıştır.)
-
II. Öncül İncelemesi (“Ahmet kuvvetini 10\text{ N} artırırsa dengelenmiş kuvvetlerin etkisinde kalır”):
Ahmet’in yeni kuvveti 10 + 10 = 20\text{ N} olur.
Sağa çeken toplam kuvvet: 30 + 20 = 50\text{ N} olur.
Sola çeken (50\text{ N}) ile sağa çeken (50\text{ N}) eşit olacağından net kuvvet 0\text{ N} olur ve halat dengelenmiş kuvvetlerin etkisinde kalır. (Bu öncül doğrudur.) -
III. Öncül İncelemesi (“Halat çekme oyununu bu hâliyle Sinan ve Ömer kazanır”):
Sola doğru olan net kuvvet (50\text{ N} > 40\text{ N}) nedeniyle halat sola hareket eder. Bu tarafı çeken Sinan ve Ömer oyunu kazanır. (Bu öncül doğrudur.)
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
CEVAP: C şıkkı (II ve III)
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
TEMEL KAVRAMLAR:
- Bileşke (Net) Kuvvet: İki veya daha fazla kuvvetin bir cisme yaptığı etkiyi tek başına yapan kuvvettir.
- Dengelenmiş Kuvvet: Bileşkesi 0\text{ N} olan kuvvetlerdir. Cisim duruyorsa durmaya devam eder.
SIK YAPILAN HATALAR:
Hatalı Yaklaşım: Halat çekme oyununda zıt yönlü kuvvetleri toplayarak net kuvveti 50 + 40 = 90\text{ N} bulmak.
Doğru Yaklaşım: Zıt yönlü kuvvetlerde bileşke kuvvet daima büyük kuvvetten küçük kuvvet çıkarılarak bulunur (50 - 40 = 10\text{ N}).
Bileşke kuvvet konusuyla ilgili dengelenmemiş kuvvetlerin cisimlerin süratine etkisini pekiştirmek için bir örnek soru daha çözmek ister misin?
