Bazı hastalık genlerinin gonozomlarda taşınmasına eşeğe bağlı kalıtım denir. Gonozomlar, X ve Y olmak üzere iki çeşit olup dişilerde XX ve erkeklerde XY şeklinde bulunur. Gonozomal taşınan hastalıkların bazıları X kromozomunun özel bölgesinde bazıları Y kromozomunun özel bölgesinde bazıları ise X ve Y kromozomlarının ortak bölgesinde bulunmaktadır.
Buna göre,
I. X kromozomu üzerinde bulunan bir genin oluşturduğu hastalık dişilerde görülebilir.
II. Y kromozomunda taşınan bazı genler sadece erkeklerde bulunur.
III. İnsanlarda bir genin etkin olabilmesi için kesinlikle diploit durumda olması gerekir.
ifadelerinden hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) Yalnız II
C) Yalnız III
D) I ve II
E) I, II ve III
Eşeye Bağlı Kalıtım ve Gonozomlar
ÇÖZÜM ADIMLARI & Öncül Analizi:
-
I. Öncül İncelemesi: Dişilerin gonozom formülü XX’tir. X kromozomu üzerinde yer alan ister çekinik (örneğin hemofili, kısmi renk körlüğü) ister baskın (örneğin bozuk dentin) bir hastalık geni, dişilerde fenotipte etkisini gösterebilir. Bu nedenle dişilerde bu hastalıklar görülebilir.
(I. öncül doğrudur) -
II. Öncül İncelemesi: Dişiler XX, erkekler ise XY gonozomlarına sahiptir. Y kromozomunun X ile homolog olmayan (özel) bölgesinde taşınan genler (örneğin kulak kıllılığı, SRY geni) sadece erkeklerde bulunur ve babadan yalnızca erkek çocuklara aktarılır.
(II. öncül doğrudur) -
III. Öncül İncelemesi: Erkek bireylerde (XY), X ve Y kromozomlarının homolog olmayan kısımlarındaki genler tek bir kopya (hemizigot) hâlinde bulunur. Örneğin, X kromozomuna bağlı çekinik bir gen (X^r), erkekte tek bir alel olmasına rağmen fenotipte doğrudan etkisini gösterir. Dolayısıyla bir genin etkisini gösterebilmesi için kesinlikle çift (diploit) durumda bulunmasına gerek yoktur.
(III. öncül yanlıştır)
Doğrulama: I ve II. öncüller doğru, III. öncül yanlıştır.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
CEVAP: D — I ve II
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
X kromozomuna bağlı çekinik kalıtım ile Y kromozomuna bağlı kalıtımın soy ağaçlarında ayırt edilmesine dair bir örnek soru çözmek ister misin?