Bazı fiilimsi ekleri zaman ekleriyle biçim olarak benzerlik gösterir: "-mez, -ar, -acak, -mış…
Buna göre, aşağıdaki altı çizili sözcüklerden hangisi fiilimsi göreviyle kullanılmıştır?
A) Yaz gelmeden hazırlıklar yapılmış.
B) Tarif edilemez duygular içindeyim.
C) Yarın Almanya’dan misafirler gelecekmiş.
D) O beni dinlemez, sen de bilirsin.
Fiilimsiler ile Zaman (Kip) Eklerinin Ayırt Edilmesi
ÇÖZÜM ADIMLARI & Seçenek Analizi:
- A Seçeneği (“yapılmış”): Cümlenin yüklemidir. Eylemin geçmişte yapıldığını ve sonradan öğrenildiğini bildiren öğrenilen (duyulan) geçmiş zaman kipi eki (-mış) almıştır. Dolayısıyla bir çekimli fiildir, fiilimsi değildir.
- B Seçeneği (“Tarif edilemez”): “Duygular” isminin önüne gelerek onu nitelemiştir (“Nasıl duygular? \rightarrow Tarif edilemez duygular”). Fiile gelen -mez eki sözcüğü sıfat yapmış, yani sıfat-fiil (ortaç) görevinde kullanılmıştır.
- C Seçeneği (“gelecekmiş”): Cümlenin yüklemidir. Gelecek zaman kipi (-ecek) ve ek fiilin rivayeti (-miş) alarak çekimlenmiştir. Çekimli fiildir.
- D Seçeneği (“dinlemez”): Birinci cümlenin yüklemidir. Geniş zamanın olumsuzu (-mez) ile çekimlenmiş bir eylemdir. Dolayısıyla çekimli fiildir.
Sonuç ve Doğrulama:
-mez, -ar, -dik, -ecek, -miş ekleri cümlede bir ismi niteleyip sıfat görevinde kullanıldığında sıfat-fiil; bir yargı bildirip yüklem olduğunda ve zaman anlamı taşıdığında ise kip (zaman) eki olur. B seçeneğinde “tarif edilemez” sözcüğü ismi niteleyen bir sıfat-fiildir.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
CEVAP: B — Tarif edilemez duygular içindeyim.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
TEMEL KAVRAMLAR:
- Sıfat-Fiil (Ortaç): Fiil kök veya gövdelerine gelerek onları cümlede sıfat veya adlaşmış sıfat yapan eklerdir (-an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş).
- Çekimli Fiil: Fiil kök veya gövdesinin kip (zaman/dilek) ve şahıs eki almış hâlidir; cümlede genellikle yüklem olur.
SIK YAPILAN HATALAR:
Hatalı Yaklaşım: -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş eklerini görür görmez doğrudan sıfat-fiil kabul etmek.- Doğru Yaklaşım: Sözcüğün yüklem olup zaman mı bildirdiğine, yoksa bir ismi niteleyerek sıfat görevi mi üstlendiğine dikkat etmek.
Sıfat-fiillerin adlaşmış sıfat-fiil olma durumu ile ilgili bir pekiştirme sorusu çözmek ister misin?