Basit sarkaç ve yaylı sarkaç periyot formülleri nelerdir? ‘Tamek’ ve ‘Tolga’ kodlamaları nasıl kullanılır?
[Özet Yanıt]
- Yaylı Sarkaç Periyodu (TAMEK Formülü):\mathbf{T = 2\pi \sqrt{\frac{m}{k}}}(Periyot kütleye (m) ve yay sabitine (k) bağlıdır; yerçekimi ivmesine (g) ve genliğe bağlı DEĞİLDİR!).
- Basit İpli Sarkaç Periyodu (TOLGA Formülü):\mathbf{T = 2\pi \sqrt{\frac{L}{g}}}(Periyot ip uzunluğuna (L) ve yerçekimi ivmesine (g) bağlıdır; cismin kütlesine (m) bağlı DEĞİLDİR!).
Basit Sarkaç ve Yaylı Sarkaç Periyot Formülleri ve Kodlamaları
KULLANILAN FORMÜL / KURAL:
- Yaylı Sarkaç Periyodu: T = 2\pi \sqrt{\dfrac{m}{k}}
- Basit Sarkaç Periyodu: T = 2\pi \sqrt{\dfrac{\ell}{g}}
ÇÖZÜM ADIMLARI:
Adım 1 — Yaylı Sarkaç ve “TAMEK” Kodlaması
Bir yayın ucuna bağlı m kütleli cismin yaptığı harmonik hareketin periyodu kütleye (m) ve yay sabitine (k) bağlıdır; yer çekimi ivmesinden (g) bağımsızdır.
- Kodlama Mantığı (TAMEK):
- T \rightarrow Periyot (T)
- M \rightarrow Kütle (m, pay kısmında)
- K \rightarrow Yay sabiti (k, payda kısmında kök içinde)
- Aradaki sesli harfler akılda kalması için eklenmiştir: T - a - M / E - K \Rightarrow T = 2\pi \sqrt{m/k}
Adım 2 — Basit Sarkaç ve “TOLGA” Kodlaması
Ağırlıksız kabul edilen \ell uzunluğundaki bir ipin ucuna asılı cismin küçük açılı salınımlarındaki periyodu, ipin boyuna (\ell) ve ortamın yer çekimi ivmesine (g) bağlıdır; cismin kütlesinden (m) bağımsızdır.
- Kodlama Mantığı (TOLGA):
- T \rightarrow Periyot (T)
- L \rightarrow İpin boyu (\ell veya L, pay kısmında)
- G \rightarrow Yer çekimi ivmesi (g, payda kısmında kök içinde)
- Kelimeyi tamamlayan sesli harflerle kodlanır: T - o - L / G - A \Rightarrow T = 2\pi \sqrt{\ell/g}
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
CEVAP:
- Yaylı Sarkaç: T = 2\pi \sqrt{\dfrac{m}{k}} \rightarrow TAMEK
- Basit Sarkaç: T = 2\pi \sqrt{\dfrac{\ell}{g}} \rightarrow TOLGA
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
TEMEL KAVRAMLAR:
- Periyot (T): Cismin tam bir salınım (titreşim) yapması için geçen süredir, birimi saniyedir (\text{s}).
- Yay Sabiti (k): Yayın sertliğini belirten katsayıdır, birimi \text{N/m}'dir.
- Kütleden Bağımsızlık: Basit sarkaçta periyot cismin kütlesine bağlı değilken, yaylı sarkaçta yer çekimi ivmesine bağlı değildir (Ay’a veya asansöre götürülen yaylı sarkacın periyodu değişmez).
SIK YAPILAN HATALAR:
-
Hatalı Yaklaşım: Yaylı sarkacı Ay’a götürünce yer çekimi azaldığı için periyodunun değişeceğini düşünmek. -
Doğru Yaklaşım: Yaylı sarkacın formülünde (T = 2\pi \sqrt{m/k}) yer çekimi ivmesi (g) yer almaz; bu nedenle ortamın çekim ivmesi değişse bile periyot değişmez. -
Hatalı Yaklaşım: Basit sarkacın ucundaki cismin kütlesi artırıldığında periyodun büyüyeceğini düşünmek. -
Doğru Yaklaşım: Basit sarkacın formülünde (T = 2\pi \sqrt{\ell/g}) kütle (m) bulunmaz; periyot yalnızca ipin boyuna ve yer çekimine bağlıdır.
Bu iki sarkacın asansör içinde yukarı doğru ivmelenmesi durumunda periyotlarının nasıl değişeceğini birlikte incelemek ister misin?