Bakterilerde ve arkelerde ekzositozun görülmemesinin temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
A) Tek hücreli canlılar olmaları
B) Zarlı organellere sahip olmamaları
C) Tüm maddeleri difüzyonla taşımaları
D) Hücre zarlarının esnek bir yapıya sahip olmaması
E) Gerekli enerji üretim mekanizmalarının bulunmaması
Prokaryot Canlılarda Madde Geçişleri ve Ekzositoz Analizi
KULLANILAN FORMÜL / KURAL: Ekzositoz ve endositoz (koful aracılığıyla büyük molekül taşınımı); koful veya salgı kesesi gibi tek zarlı yapıların oluşumunu gerektirdiğinden yalnızca ökaryotik hücrelerde gerçekleşir. Bakteri ve arke gibi prokaryot canlılarda çekirdek ve zarlı organeller (ER, Golgi, koful) bulunmadığı için ekzositoz yapılamaz; enzim veya toksinler özel taşıyıcı protein kompleksleri (salgı sistemleri) aracılığıyla dışarı verilir.
ÇÖZÜM VE SEÇENEK ANALİZİ
- A) Yanlış: Amip, paramesyum ve bira mayası gibi tek hücreli canlılar ökaryot olduklarından ekzositoz yapabilir; tek hücrelilik ekzositoza engel değildir.
- B) Doğru: Ekzositoz mekanizması bir koful veya vezikül gerektirir. Prokaryotlar (bakteri ve arkeler) zarlı organellere sahip olmadığından vezikül oluşturup kaynaştıramazlar ve bu nedenle ekzositoz gerçekleştiremezler.
- C) Yanlış: Bakteri ve arkeler aktif taşıma ve kolaylaştırılmış difüzyon gibi diğer taşıma mekanizmalarını da aktif olarak kullanırlar.
- D) Yanlış: Bakteri ve arkelerin hücre zarları akıcı mozaik zar modeline uygun, esnek fosfolipit/eter tabakalardan oluşur.
- E) Yanlış: Bakteriler hücresel solunum ve fermantasyon yoluyla ATP üretebilir; enerji eksikliği söz konusu değildir.
CEVAP: B) Zarlı organellere sahip olmamaları
SINAV NOTU / PÜF NOKTASI: ÖSYM ve MEB kazanımlarında sıkça vurgulanan bir tuzaktır: Çürükçül (saprofit) bakteriler hücre dışına sindirim enzimi salgılarlar; ancak bu salgılama işlemi ekzositoz ile değil, zardaki özel translokaz/taşıyıcı proteinler yardımıyla gerçekleşir. Prokaryot hücrelerde endositoz da ekzositoz da kesinlikle görülmez.