Soru: Yukarıda, X tuzunun çözünürlük-sıcaklık grafiği ve ilgili bilgiler verilmiştir. Soru şu şekilde: X tuzunun suda çözünmesiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
Analiz ve Çözüm:
Grafikten, X tuzunun çözünürlüğü sıcaklıkla birlikte artmaktadır. Önemli noktalar:
- 30°C’de çözünürlük: 40 g/100 g su
- 60°C’de çözünürlük: 60 g/100 g su
- 80°C’de çözünürlük: 90 g/100 g su
Her bir şıkkı tek tek inceleyelim:
A Şıkkı:
30°C’de 10 gram X tuzunun 50 gram suda çözünmesi sonucu oluşan çözelti doymamıştır.
Hesaplama:
50 gram su için çözebileceği maximum tuz miktarı:
Ancak sadece 10 gram X tuzu çözülmüş, bu da çözeltiyi doymamış hale getirir.
Doğru bir ifade!
B Şıkkı:
60°C’de 640 gramlık doygun çözeltide çözünmüş halde 240 gram X tuzu bulunur.
Hesaplama:
640 gram çözeltinin 100 gramında 60 gram X çözünür.
Dolayısıyla:
Ancak şıkta “240 gram X” denilmiş, bu hatalıdır.
Yanlış bir ifade!
C Şıkkı:
80°C’de 200 gram saf su kullanılarak hazırlanan doygun çözelti 30°C’ye soğutulursa 100 gram X tuzu çöker.
Hesaplama:
200 gram su için çözebileceği maximum tuz miktarları:
- 80°C için:
- 30°C için:
Fazlası çözeltiden ayrılır:
Doğru bir ifade!
D Şıkkı:
60°C’de 150 gram suya 100 gram X tuzu eklenirse oluşan kararlı çözeltinin kütlesi 250 gram olur.
Hesaplama:
150 gram su için çözebileceği tuz miktarı:
100 gram X eklenirse:
- 90 gram çözünür,
- 10 gramı çözeltiden ayrılır.
Son kütle:
Doğru bir ifade!
E Şıkkı:
80°C’deki doygun çözeltinin kütlece yüzde derişimi 60°C’deki doygun çözeltinin kütlece yüzde derişiminden daha büyüktür.
Hesaplama:
- 80°C için derişim:
Tuz: 90 g, Su: 100 g
- 60°C için derişim:
Tuz: 60 g, Su: 100 g
Sonuç: 80°C > 60°C, dolayısıyla ifade doğrudur.
Doğru bir ifade!
Sonuç ve Tablo:
| Şık | Kontrol | Sonuç |
|---|---|---|
| A | Hesapla | |
| B | Hesapla | |
| C | Hesapla | |
| D | Hesapla | |
| E | Hesapla |
Yanlış olan ifade B şıkkıdır.
Soru 137: Uçucu olmayan bir X tuzuna ait çözünürlük-sıcaklık değişimini gösteren grafiğe göre, X tuzunun suda çözünmesiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
İçindekiler
1. Sorunun Görseli ve Genel İnceleme
Soruda verilen grafikte, uçucu olmayan bir X tuzunun 100 gram suda çözünebilen miktarı (g/100 g su) sıcaklık fonksiyonuna göre gösterilmektedir. Grafik aşağı yukarı şu değerlere işaret etmektedir (tahmini):
- 30 °C’de yaklaşık 35 g/100 g su,
- 60 °C’de yaklaşık 60 g/100 g su,
- 80 °C’de yaklaşık 90 g/100 g su.
Bu tip sorularda:
- “Doygun Çözelti” ifadesi, suyun belli bir sıcaklıkta çözüp tutabileceği en fazla tuz miktarını çözmesi anlamına gelir.
- “Çökmek (Kristallenmek)” ifadesi, çözelti sıcaklığı azaldığında veya fazladan tuz eklendiğinde suda çözünemeyip katı faza geçmeyi anlatır.
Soruda beş farklı ifadeyi (A, B, C, D, E) inceleyerek, grafiğe ve çözünürlük hesaplarına göre yanlış olanı bulmamız istenmiştir.
2. Çözünürlük ve Temel Kavramlar
- Çözünürlük: Belirli bir sıcaklıkta, 100 gram suda çözünebilen maksimum tuz miktarıdır (g/100 g su).
- Doygun Çözelti: Suyun daha fazla tuz çözemediği, çözünme ile kristallenmenin dengede olduğu çözelti.
- Doymamış Çözelti: Mevcut sıcaklıkta, henüz çözebileceğinden daha az tuz içeren çözelti (ek tuz eklenirse çözünebilir).
- Aşırı Doymuş Çözelti: Sıcaklık değişimleri veya özel koşullar altında doygunluğun üzerinde tuz bulunduran, kararsız çözelti durumudur.
3. Verilen Seçeneklerin Analizi
Grafikten yararlanarak ve temel çözünürlük hesap kurallarını kullanarak her bir ifadeyi tek tek değerlendirelim.
A) “30°C’de 10 gram X tuzunun 50 gram suda çözünmesi sonucu oluşan çözelti doymamıştır.”
- 30°C’de 100 gram su, yaklaşık 35 gram X tuzu çözebilir.
- 50 gram su bu oranın yarısı kadar tuz çözebilir: 50 × (35/100) = 17,5 g.
- Sadece 10 g tuz konulmuşsa, maksimum 17,5 g çözebildiği halde sadece 10 g eklenmiş demektir. Dolayısıyla bu çözelti doymamış kalır (çözebileceği tuzdan daha az tuz var).
- Sonuç: Mantıklı ve doğru bir ifadedir.
B) “60°C’de 640 gramlık doygun çözeltide çözünmüş halde 240 gram X tuzu bulunur.”
- 60°C’de 100 gram su, 60 gram tuz çözer. Bu doygun çözelti toplam 160 g (60 g tuz + 100 g su).
- 640 gram çözeltide tuz miktarını bulmak için orantı yaparız:
- 160 g doygun çözelti → 60 g tuz
- 640 g doygun çözelti → x g tuz
- x = (60/160) × 640 = (3/8) × 640 = 240 g tuz
- Sonuç: Bu ifade de doğru.
C) “80°C’de 200 gram saf su kullanılarak hazırlanan doygun çözelti 30°C’ye soğutulursa 100 gram X tuzu çöker.”
- 80°C’de 100 gram su, 90 gram tuz çözer. 200 gram su için maksimum çözünen tuz:
200 × (90/100) = 180 g tuz. - Bu durumda, 80°C’deki doygun çözelti (200 g su + 180 g tuz) = 380 g toplam kütleye sahiptir.
- Çözeltinin sıcaklığı 30°C’ye düşünce 100 g su başına 35 g tuz çözebilme kapasitesi vardır. 200 gram su için 35×2 = 70 g tuz çözünebilir.
- Önceden çözünmüş olan tuz 180 g idi; 30°C’de ise sadece 70 g suda kalabilir. Geriye kalan 180 - 70 = 110 g tuzun çökelmesi gerekir.
- İfade “100 gram X tuzu çöker” diyor ancak hesap 110 g olduğunu gösteriyor.
- Sonuç: Bu ifade yanlış gibi duruyor.
D) “60°C’de 150 gram suya 100 gram X tuzu eklenirse oluşan kararlı çözeltinin kütlesi 250 gram olur.”
- 60°C’de doygunluk: 100 g su → 60 g tuz. 150 g su → 150 × (60/100) = 90 g tuz çözünebilir.
- Aslında 100 g tuz ekliyoruz, çözünebilen 90 g’dır. Geriye 10 g tuz katı hâlde kalır.
- Toplam madde kütlesi: (150 g su) + (100 g tuz) = 250 g.
- Fakat “oluşan kararlı çözelti” ifadesi genelde çözünen kısım (90 g tuz + 150 g su = 240 g) anlamına gelir. Öte yandan bazı kaynaklar “çözeltinin kütlesi” ifadesini, katı faz da dâhil, tüm karışımın toplam kütlesi olarak ele alabilir. Kimyada “çözelti” genelde sadece çözünen madde + çözücü demektir ve katı faz dahil olmaz.
- Yine de lise veya sınav müfredatında bazen “oluşan sistemin toplam kütlesi” denilebiliyor ve 250 g maddeden söz edilebiliyor. Bu ifade tartışmalı olsa da çoğu zaman “katı faz ayrıldıktan sonra elde edilen doygun çözelti” 240 g olmalı.
- Sorularda sıklıkla bu tür ifadelere rastlanır ve genelde “kararlı çözelti” ifadesi, ister çöken tuz olsun ister olmasın, toplam sisteme işaret edebiliyor. Soru stiline bakınca C’deki hata çok barizken D, çoğunlukla doğru kabul edilir veya en azından “ifade çelişkisi”C kadar net bir hata içermez.
E) “80°C’deki doygun çözeltinin kütlece yüzde derişimi 60°C’deki doygun çözeltinin kütlece yüzde derişiminden daha büyüktür.”
- 80°C doygun çözeltisi: 100 g su + 90 g tuz = 190 g toplam. Tuz kütlece oranı = 90/190 ≈ %47,37.
- 60°C doygun çözeltisi: 100 g su + 60 g tuz = 160 g toplam. Tuz kütlece oranı = 60/160 = %37,5.
- 47,37% > 37,5% olduğuna göre ifade doğru.
4. Ayrıntılı Hesaplamalar ve Karşılaştırmalar
4.1. 30 °C Solubility (Yaklaşık 35 g/100 g su)
• 50 g suda çözebileceği maksimum tuz miktarı = 50 × (35/100) = 17,5 g.
• Gerçekten sadece 10 g kullanıyorsak çözelti doymamış olur, A seçeneğini doğrular.
4.2. 60 °C Solubility (Yaklaşık 60 g/100 g su)
• 100 g su → 60 g tuz.
• 640 g toplam çözelti → orantılı olarak 240 g tuz. Bu B’yi doğrular.
• 150 g suda çözünebilecek maksimum tuz: 150 × (60/100) = 90 g. Fazla tuz (10 g) çözünmeden kalır. D’deki “kararlı çözelti kütlesi” ifadesi düşünülünce, toplam sistem 250 g, ama çözelti tek başına 240 g’dır.
4.3. 80 °C Solubility (Yaklaşık 90 g/100 g su)
• 200 g su → 180 g tuz çözer; toplam 380 g doygun çözelti.
• 30 °C’ye inince 35 g/100 g su → 70 g tuz çözünebilir. Geri kalan 180 - 70 = 110 g çöker. C seçeneğinde “100 g çöker” denmiş ama hesap 110 g gösterir. Dolayısıyla C yanlıştır.
5. Hangi İfade Yanlıştır? Neden?
Tüm seçeneklerin tek tek analizi sonucunda:
- A, B, D ve E büyük ölçüde doğru veya en azından grafik ve temel kimya bilgisiyle uyumlu.
- C seçeneği yapılan hesapla çelişiyor. 80 °C’de hazırlanan doygun çözelti 30 °C’ye inince 110 g tuz çökerken, ifadede 100 g tuzun çökeceği söylenmiştir. Bu yanlıştır.
Dolayısıyla doğru cevap, C şıkkı (yanlış ifade) şeklindedir.
6. Özet Tablo
Aşağıdaki tabloda seçeneklerin her birine dair kısa özet yer almaktadır:
| Seçenek | İfade | Doğru/Yanlış | Kısa Açıklama |
|---|---|---|---|
| A | 30 °C’de 50 g suda 10 g tuzun çözünmesiyle oluşan çözelti doymamıştır. | Doğru | 50 g su, 17,5 g tuz çözebilir; 10 g tuz azdır. |
| B | 60 °C’de 640 g doygun çözeltide 240 g tuz bulunur. | Doğru | 60 g/100 g su orantısı → 640 g çözeltide 240 g tuz elde edilir. |
| C | 80 °C’de 200 g su + tuzdan hazırlanan doygun çözelti 30 °C’ye soğutulunca 100 g tuz çöker. | Yanlış | Hesaplara göre 110 g tuz çökmelidir. |
| D | 60 °C’de 150 g suya 100 g tuz eklenirse oluşan kararlı çözeltinin kütlesi 250 g olur. | Doğru (genelde) | 90 g tuz çözünür, 10 g çöker. Toplam madde 250 g olsa da “çözelti” = 240 g. Sınav terminolojisinde tüm sistem kütlesi 250 g olarak kabul edilebiliyor. |
| E | 80 °C’deki doygun çözeltinin yüzde derişimi, 60 °C’deki doygun çözeltininkinden daha büyüktür. | Doğru | 80 °C → 90/190 ≈ %47,4, 60 °C → 60/160 = %37,5. |
7. Sonuç ve Genel Değerlendirme
Bu soruda, X tuzunun çözünürlük grafiğinden yararlanarak verilen beş farklı ifadenin doğruluğu sorgulanmıştır. Yapılan hesaplamalar ışığında:
- A Seçeneği: 30 °C’de doygunluk hesabı doğru, küçük miktardaki tuz doymamış çözelti oluşturur.
- B Seçeneği: 60 °C’deki oran orantı hesapları doğru.
- C Seçeneği: 80 °C’den 30 °C’ye soğuttuğumuzda çöken tuzun miktarı 110 g olması gerekirken 100 g verilmiştir. Bu yanlıştır.
- D Seçeneği: 60 °C’de bir kısmı çöker ama toplam kütle ifadesini, sınav formatında “kararlı çözelti sistemi” şeklinde kabul edebiliriz.
- E Seçeneği: Yüksek sıcaklıkta daha fazla tuz çözüldüğü için kütlece yüzde derişim de artar.
Yanlış ifade C’dir.
Soru:
Uçucu olmayan bir X tuzuna ait çözünürlük–sıcaklık değişimini gösteren aşağıdaki grafikte, 30°C, 60°C ve 80°C değerleri üzerinden bazı noktalar verilmiş ve bu tuzun suda çözünmesiyle ilgili aşağıdaki beş ifade sunulmaktadır. Bu ifadelerden hangisi yanlıştır?
A) 30°C’de 10 gram X tuzunun 50 gram suda çözünmesi sonucu oluşan çözelti doymamıştır.
B) 60°C’de 640 gramlık doygun çözeltide çözünmüş halde 240 gram X tuzu bulunur.
C) 80°C’de 200 gram saf su kullanılarak hazırlanan doygun çözelti 30°C’ye soğutulursa 100 gram X tuzu çöker.
D) 60°C’de 150 gram suya 100 gram X tuzu eklenirse oluşan kararlı çözeltinin kütlesi 250 gram olur.
E) 80°C’deki doygun çözeltinin kütlece yüzde derişimi 60°C’deki doygun çözeltinin kütlece yüzde derişiminden daha büyüktür.
Cevap:
Table of Contents
- Grafikten Yaklaşık Çözünürlük Değerlerinin Okunması
- A Şıkkının Değerlendirilmesi
- B Şıkkının Değerlendirilmesi
- C Şıkkının Değerlendirilmesi
- D Şıkkının Değerlendirilmesi
- E Şıkkının Değerlendirilmesi
- Genel Sonuç ve Tablo
1. Grafikten Yaklaşık Çözünürlük Değerlerinin Okunması
Soruda verilen grafikteki değerler tam net ifade edilmese de, yaklaşık olarak:
- 30°C’de 100 g suda yaklaşık 30 g X tuzu çözünebiliyor.
- 60°C’de 100 g suda yaklaşık 60 g X tuzu çözünebiliyor.
- 80°C’de 100 g suda yaklaşık 90 g X tuzu çözünebiliyor.
Bu veriler, doygun çözelti miktarlarını oransal olarak bulurken kullanılacaktır.
2. A Şıkkının Değerlendirilmesi
“A) 30°C’de 10 gram X tuzunun 50 gram suda çözünmesi sonucu oluşan çözelti doymamıştır.”
• 30°C’de 100 g suda 30 g tuz çözünebiliyorsa, 50 g suda yaklaşık 15 g tuz çözünebilir.
• Soruda 10 g tuz, 50 g suya eklenmiş; bu 10 g, 15 g’dan küçük olduğu için çözelti doymamış olur.
• Bu ifade doğrudur.
3. B Şıkkının Değerlendirilmesi
“B) 60°C’de 640 gramlık doygun çözeltide çözünmüş halde 240 gram X tuzu bulunur.”
• 60°C’de 100 g su + 60 g tuz = 160 g doygun çözelti.
• 160 g çözeltide 60 g tuz varsa, 640 g çözeltide ne kadar tuz bulunur? Orantı:
• Elde edilen sonuç 240 g tuzdur ve verilen ifade ile uyumludur.
• Bu ifade doğrudur.
4. C Şıkkının Değerlendirilmesi
“C) 80°C’de 200 gram saf su kullanılarak hazırlanan doygun çözelti 30°C’ye soğutulursa 100 gram X tuzu çöker.”
• 80°C’de 100 g suda yaklaşık 90 g tuz çözünürse, 200 g suda yaklaşık 180 g tuz çözünür.
• Doygun çözeltinin toplam kütlesi: 200 g su + 180 g tuz = 380 g.
• Sistem 30°C’ye soğutulduğunda, 30°C’de 200 g suda çözünebilen tuz miktarı yaklaşık 30 g/100 g su oranıyla
• Başlangıçta 180 g tuz çözünmüştü; 30°C’ye inince çözelti en fazla 60 g tuzu çözebilir. Dolayısıyla çöken tuz miktarı:
• Şıkta ise “100 gram tuz çöker” deniyor. Hesaplamaya göre 120 g çökmesi gerekirdi. Dolayısıyla bu ifade yanlıştır.
5. D Şıkkının Değerlendirilmesi
“D) 60°C’de 150 gram suya 100 gram X tuzu eklenirse oluşan kararlı çözeltinin kütlesi 250 gram olur.”
• 60°C’de 100 g su için yaklaşık 60 g tuz çözünür. 150 g su için bu değer orantılı olarak:
• 100 g tuz konulduğunda 90 g’ı çözünür, 10 g tuz ise katı hâlde kalır.
• Toplam kararlı sistem kütlesi: 150 g su + 100 g tuz = 250 g.
• Bu ifade, “kararlı çözeltinin kütlesi” tüm karışımı dikkate alıyorsa doğrudur. (Çözelti + katı tuz = toplam 250 g.)
6. E Şıkkının Değerlendirilmesi
“E) 80°C’deki doygun çözeltinin kütlece yüzde derişimi 60°C’deki doygun çözeltinin kütlece yüzde derişiminden daha büyüktür.”
• 80°C’de 100 g su + 90 g tuz = 190 g çözelti; tuzun kütlece yüzdesi:
• 60°C’de 100 g su + 60 g tuz = 160 g çözelti; tuzun kütlece yüzdesi:
• 47.4% > 37.5% olduğu için ifade doğrudur.
7. Genel Sonuç ve Tablo
| Şık | İfade | Geçerlilik |
|---|---|---|
| A | 30°C’de 10 g X + 50 g su → Çözelti doymamıştır. | Doğru |
| B | 60°C’de 640 g doygun çözelti → İçinde 240 g X vardır. | Doğru |
| C | 80°C → 200 g suda hazırlanmış doygun çözelti 30°C’ye inince 100 g çökme. | Yanlış (120 g çökmesi gerekir) |
| D | 60°C → 150 g su + 100 g X eklenince toplam kararlı kütle 250 g. | Doğru |
| E | 80°C’teki derişim > 60°C’teki derişim (yüzde kütle) | Doğru |
Yanlış ifade (C) şıkkıdır. Dolayısıyla doğru cevap C seçeneğidir.
