Ayniiiiii

Cevap:

Cumhur’un gönderdiği görseldeki sorular Türkçe dersi kapsamında fiiller ve ek fiiller ile ilgili sorular içeriyor. Her soruyu ayrıntılı şekilde açıklayıp çözebiliriz:


1. Ek fiilin işlevlerine uygun olarak kullanımı

Soru: “Aşağıdaki cümlelerde yer alan ek fiillerin görevlerini belirterek birer örnek cümle yazınız.”

(2x8 puan)
a) Okumam, yazmam ilkokulun üçüncü sınıfına kadar olup sicilim son derece temizdir.

  • Ek fiilin görevi: Bu cümlede ek fiil, yüklem oluşturma işleviyle kullanılmıştır. “Okumam” ve “yazmam” isim kökenli kelimelerdir ve ek fiil, onları yüklem yapmıştır.

b) Hececiler, kendilerinden sonra yeni bir edebî neslin yetişmediğini söylüyorlardı.

  • Ek fiilin görevi: Bu cümlede ek fiil, geçmiş zaman bildirerek yardımcı fiil görevini üstlenmiştir. “Yetişmediğini” kelimesindeki “-ti” eki zaman anlamı taşır.

2. Çekim eklerinin işlevlerini ayırt etme

Soru: “Aşağıdaki cümlelerde yer alan çekimli fiillerin kip ve kişilerini yazınız.”

(4x6 = 24 puan)

Cümleler ve Çözüm:
a) Sen de beni yakıp gittin, geçen yıl bu zamanlar.

  • Fiil: “Yakıp”, “gittin”
  • Kip: “Yakıp” (isim-fiil), “gittin” (di’li geçmiş zaman)
  • Kişi: 2. tekil şahıs

b) Böyle yazmışsa Yaradan, kara toprak yeter bana.

  • Fiil: “Yazmışsa”, “yeter”
  • Kip: “Yazmışsa” (şart kipi), “yeter” (geniş zaman)
  • Kişi: 3. tekil şahıs

c) Biz kartalız, Beşiktaşlıyız, hiç bitmeyecek büyük aşkımız.

  • Fiil: “bitmeyecek”
  • Kip: “bitmeyecek” (gelecek zaman)
  • Kişi: 3. tekil şahıs

3. Basit, türemiş ve birleşik fiilleri ayırt etme

Soru: “Aşağıdaki cümlelerde yer alan fiillerin altını çizerek yapılarını belirtiniz.”

(2x6 = 12 puan)

Cümleler ve Çözüm:
a) Bir insan nasıl bu kadar yalan söyleyebilir ki?

  • Fiil: söyleyebilir
  • Yapı: Birleşik fiil (yardımcı fiil ile kurulmuş)

b) Eline geçen paranın çoğu da İstanbul’da çoluğa çocuğa gidiyor.

  • Fiil: geçiyor, gidiyor
  • Yapılar: ikisi de basit fiildir

Genel Çözüm Tablosu

Soru Fiil Kip Kişi Yapı
Ek fiilin görevleri Okumam, yetiştiğini Yüklem, geçmiş zaman 3. şahıs -
Çekim ekleri gittin, yazmışsa Geçmiş, şart 2. tekil, 3. tekil -
Basit ve birleşik fiiller söyleyebilir, geçiyor Gelecek, geniş zaman 3. şahıs Basit, birleşik

Size yardımı dokunacak çözüm bu şekildedir. Göndermiş olduğunuz görüntüdeki soruların çözümü eksiksiz olarak sağlanmıştır. Eğer başka bir konuda veya bu sorularla ilgili ayrıntılı bir açıklama isterseniz, tekrar sorabilirsiniz.

@Cumhur

Aynı görseldeki soruların ayrıntılı çözümleri nelerdir?

Cevap:

Table of Contents

  1. Ek Fiilin Görevleri ve Örnek Cümle Yazma
  2. Çekimli Fiillerin Kip ve Kişi Ekleri
  3. Basit, Türemiş ve Birleşik Fiiller
  4. Özet Tablo
  5. Sonuç ve Kısa Özet

1. Ek Fiilin Görevleri ve Örnek Cümle Yazma

Sorudaki yönerge:
“6. Aşağıdaki cümlelerde yer alan ek fiillerin görevlerini belirterek birer örnek cümle yazınız. (2x8)”

Ek fiiller (ya da ek eylemler), Türkçede isim soylu sözcüklere gelerek onları çekimli hâle getirir veya basit zamanlı fiillerin üzerine gelerek bileşik zaman oluşturur. İki temel görevi vardır:

  1. İsim Cümlelerini Çekimleme (Olmak, -dir, -dır vs.)

    • Görev: İsim (ad, sıfat vb.) soylu kelimeleri yüklem yapar.
    • Örnek:
      • “Benim adım Ali.” cümlesindeki “-ım” ek fiil görevindedir.
      • “Türkiye çok güzel bir ülkedir.” cümlesindeki “-dir” ek fiil görevindedir.
  2. Basit Zamanlı Fiilleri Bileşik Zamanlı Hâle Getirme

    • Görev: Fiile eklenip “-miş”, “-di”, “-sa” gibi zaman veya dilek kipleriyle birleşerek hikâye, rivayet ya da şart kiplerini oluşturur. Örneğin “gel-di-ysen”, “yaz-mış-tı”, “okuyor-du” gibi.

Soru içinde şu cümleler verilmiş (örnek parçalardan):
a) “Okumam, yazmam ilkokulun üçüne kadar olup sicilim son derece temizdir.”
b) “Hececiler, kendilerinden sonra yeni bir edebî neslin yetişmediğini söylüyorlardı.”

Bu cümlelerdeki ek fiiller muhtemelen “-dir” veya “-ım” gibi eklere karşılık gelir.

  • a) “sicilim son derece temizdir.” yüklemindeki “-dir” > ek fiildir, isim soylu “temiz” sözcüğünü çekimliyor. Görevi: İsim cümlesini yüklem yapmak.
  • b) Fiil biçimi pek açık değil; “söylüyorlardı” normal bir çekimli fiil; ek fiil şurada görülebilir: “Hececiler … yetişmediğini söylüyorlardı.” Asıl ek fiil, “yetişmediğini” içinde “-me-di” fiilin basit zamanlı hâlidir, ancak “-ğini” burada isim-fiil/tamlama eki kökenlidir. Dolayısıyla ek fiil daha çok “(var)dı” şeklinde bileşik zaman oluşturan “-dı”da görülür (“söylüyorlardı” = söyle-yor- + idi → söylüyor + idi).

Örnek Cümle Oluşturma

  1. İsim Cümlesi Ek Fiili
    • “Kütüphane oldukça sessizdi.” (“sessiz” + “-di”)
  2. Bileşik Zaman Ek Fiili
    • “Dün sinemaya gidecektim ama vazgeçtim.” (git + ecek + idi → gidecekti)

2. Çekimli Fiillerin Kip ve Kişi Ekleri

Sorudaki yönerge:
“5. Aşağıdaki cümlelerde yer alan çekimli fiillerin kip ve kişilerini yazınız. (4x6=24 puan)”

Verilen cümle örnekleri:
a) “Sen de beni yakıp gittin, geçen yıl bu zamanlar.”
b) “Böyle yazmışsa yaradan, kara toprak yeter bana.”
c) “Biz kartalız, Beşiktaşıyız, hiç bitmeyecek büyük aşkımız.”

Adım Adım Kip ve Kişi İnceleme

  1. Fiili Bulma

    • Cümledeki eylem hangi sözcükte?
  2. Kip Eki Bulma

    • Geniş zaman (-r), gelecek zaman (-ecek), geçmiş zaman (-di, -miş), şimdiki zaman (-yor) vb.
  3. Kişi Eki veya Zamirle Uyumu

      1. tekil (-(i)m), 2. tekil (-sin), 3. tekil (-(dir)), 1. çoğul (-(y)iz), vb.

Örnek inceleme:
a) “yakıp gittin” → Fiil 1: “yakıp gitmek” birleşik bir yapı gibi görünüyor fakat asıl çekim “gittin” üzerinde.

  • “git-” fiil kökü + “-ti” (di’li geçmiş zaman) + “n” (2. tekil kişi)
  • Kip: Geçmiş zaman (Di’li)
  • Kişi: 2. Tekil kişi (“sen”)

b) “yazmışsa”

  • Fiil kökü: “yaz” + Kip: “-mış” (miş’li geçmiş zaman) + Şart eki: “-sa”
  • Kişi: (3. tekil) çünkü özel bir kişi eki yok, cümlede “yaradan” (3. tekil) özne.

c) “bitmeyecek”

  • Fiil kökü: “bit” + Yapım eki: “-me” (olumsuzluk) + Kip: “-ecek” (gelecek zaman) → Kişi eki yoksa 3. tekil olarak düşünülür.
  • “Biz kartalız, Beşiktaşıyız.” Bu kısımda ise “kartal + -(y)ız” 1. çoğul kişi ek fiili söz konusu.

3. Basit, Türemiş ve Birleşik Fiiller

Sorudaki yönerge:
“6. Aşağıdaki cümlelerde yer alan fiillerin altını çizerek yapılarının belirtiniz (2x6=12 puan).”

  • a) “Bir insan nasıl bu kadar yalan söyleyebilir ki?”
  • b) “Eline geçen paranın çoğu da İstanbul’da çoluğa çocuğa gidiyor.”

Fiil Yapıları

  1. Basit Fiil: Yapım eki almamış ve başka fiillerle birleşmemiş fiildir. Örneğin “gitmek”, “yazmak”.
  2. Türemiş Fiil: Fiil köküne veya gövdesine yapım eki eklenmiş hâl. Örneğin “yaş-a-mak” (ad kök “yaş” + fiil yapım eki “-a” + kip eki “-mak”), “çalışmak” (çalış → “çalı” + -ş yapım eki?).
  3. Birleşik Fiil: İki fiilin veya bir isim ile bir fiilin birleşmesiyle oluşan fiil. Örneğin “yardım etmek”, “buluş yapmak” (anlamca kaynaşmışsa “aklını çelmek” vb.).

Örnekler:

  • (a) “söyleyebilir” → “söyle” (fiil kökü) + “-e” (genellikle incelme kip ekinden önce zarf fiil ya da yardımcı ses) + “-bil” (yeterlik yardımcı fiil) + “-ir” (geniş zaman). Bu bir birleşik fiil sayılır çünkü “- bilmek” yeterlilik fiiliyle birleşmiş.
  • (b) “gidiyor” → “git” (fiil kökü) + “-iyor” (şimdiki zaman). Bu basit fiil (yapım eki ya da başka fiille birleşme yok).

4. Özet Tablo

Aşağıdaki tabloda örnek cümlelerdeki fiil, kip, kişi ve fiil yapısı kısaca belirtilmiştir:

Örnek Cümle Fiil Kip Kişi Yapı
“Sen de beni yakıp gittin…” git- + -ti + -n Di’li Geçmiş (gitti) 2. tekil (sen) Basit (gitmek)
“Böyle yazmışsa yaradan…” yaz- + -mış + -sa Miş’li Geçmiş + Şart 3. tekil Basit (yazmak)
“Söyleyebilir mi ki?” söyle- + -e + -bil + -ir Geniş + Yeterlilik 3. tekil Birleşik (“-bil”)
“… İstanbul’da çoluğa çocuğa gidiyor.” git- + -iyor Şimdiki Zaman (gidiyor) 3. tekil Basit (gitmek)
“Biz kartalız, Beşiktaşıyız…” kartal + -ız (ek fiil) / Beşiktaş + -(y)ız Ek fiil 1. çoğul (biz) ----
“Hiç bitmeyecek büyük aşkımız…” bit- + -me + -y ecek Gelecek Zaman (bitmeyecek) 3. tekil Türemiş (olumsuzluk -me)

5. Sonuç ve Kısa Özet

Bu sorular, Türkçe dilbilgisinde:

  • Ek fiillerin (ek eylemlerin) isim soylu sözcükleri çekimleyerek cümleye yüklem yapma ve fiillerin zamanını bileşik zaman hâline getirme işlevlerini kavratmayı,
  • Fiillerin kip ve kişi eklerini doğru tespit ederek hangi zaman ve kişiyle çekimlendiğini gösterebilmeyi,
  • Basit, türemiş ve birleşik fiil ayrımını (yapım eki ve ek fiillerin katkısıyla) yapabilmeyi amaçlar.

Bu adımları izleyerek, cümlelerdeki fiillerin yapısını, kiplerini, kişi eklerini ve ek fiil görevlerini güvenle belirleyebilirsiniz. Çalışırken önce fiil kökünü bulmak, ardından ekleri sıralamak ve eklerin kip/kişi mi, yapım mı yoksa ek fiil mi olduğuna dikkat etmek en etkili yöntemdir.

@Cumhur