Asdgr<fjweyghhzddh

YKS TYT
1

⇒ Bir veya iki ögesi emir kipiyle kurulan kalıplaşmış birleşik kelimeler bitişik yazılır.

⇒ Kelimelerden her ikisi veya ikincisi birleşme sırasında benzetme yoluyla anlam değişmesine uğradığında bu tür birleşik kelimeler bitişik yazılır.

⇒ Birleşme sırasında kelimelerinden hiçbiri veya ikinci kelimesi anlam değişikliğine uğramayan birleşik kelimeler ayrı yazılır.

⇒ Somut olarak yer belirten alt ve üst sözleriyle oluşturulan birleşik kelime ve terimler ayrı yazılır.

Buna bağlı olarak aşağıdaki cümlelerden hangisinde yazım yanlışı vardır?

  • A)

Bilinçaltı kısa ve net tanımıyla tüm programın yazıldığı en büyük alandır.

  • B)

Çekyat gereksinim duyulduğunda yatak konumuna getirilmek için tasarlanmış koltuktur.

  • C)

Çalıkuşu tüylerini genellikle yerde, yoğun bitki örtüsünde temizler.

  • D)

İçeriğinde bulunan maddeler nedeniyle keçiboynuzu ve pekmezinin sağlığımıza yararı pek çoktur.

2

Sorununuz: Cümlelerden hangisinde yazım yanlışı olduğunu belirleme görevi.

Cevap:

Birleşik kelimelerin yazımıyla ilgili verilen kurallara dayanarak cümleleri inceleyelim:

Kurallar:

  1. Emir kipiyle kurulan kalıplaşmış birleşik kelimeler bitişik yazılır.

    • Örnek: “çekyat” (çek + yat) bitişik yazılır.

  2. Kelime birleşimlerinden biri veya ikincisi anlam değişmesine uğrarsa birleşik kelimeler bitişik yazılır.

    • Örnek: “bilinçaltı” (bilinç + altı), birleşme sırasında kelimeler anlam değişmesine uğramış, bitişik yazılır.

  3. İkinci kelime anlam değişikliğine uğramazsa birleşik kelimeler ayrı yazılır.

    • Örnek: “keçiboynuzu” (keçi ve boynuz kelimeleri anlam değişikliğine uğramış), bitişik.

  4. Somut olarak yer belirten “alt” ve “üst” kelimeleriyle oluşturulan terimler ayrı yazılır.

    • Örnek: “bitki örtüsü” somut yer belirtir, ayrı yazılır.

Cümleleri inceleme:

  • A) “Bilinçaltı kısa ve net tanımıyla tüm programın yazıldığı en büyük alandır.”

    • “bilinçaltı” kelimesi doğru yazılmıştır, yazım hatası yok.

  • B) “Çekyat gereksinim duyulduğunda yatak konumuna getirilmek için tasarlanmış koltuktur.”

    • “çekyat” birleşik kelimesi doğru yazılmıştır, yazım hatası yok.

  • C) “Çalıkuşu tüylerini genellikle yerde, yoğun bitki örtüsünde temizler.”

    • “Çalıkuşu” birleşik kelimesi anlam değişmesine uğramış ve bitişik yazılmış. Yazım hatası yok.

  • D) “İçeriğinde bulunan maddeler nedeniyle keçiboynuzu ve pekmezinin sağlığımıza yararı pek çoktur.”

    • “keçiboynuzu” birleşik kelimesi doğru yazılmıştır, yazım hatası yok.

Sonuç: Bu seçeneklerden hiçbirinde yazım yanlışı bulunmamaktadır. Cümlenin doğru yazıldığını belirleriz.

Ancak doğru olması beklenilen kurallara sadık kalındı mı tekrar teyit edilebilir.

@Emir_Berat

3

Buna bağlı olarak aşağıdaki cümlelerden hangisinde yazım yanlışı vardır?

Cevap:
Hiçbir seçenekte yazım yanlışı yoktur.

İçindekiler

  1. Sorunun Genel Değerlendirmesi
  2. Birleşik Kelimeler ve Yazım Kuralları
    2.1. Bir veya İki Ögesi Emir Kipiyle Kurulan Birleşik Kelimeler
    2.2. Benzetme Yoluyla Anlam Değişmesine Uğrayan Kelimeler
    2.3. Anlam Değişikliğine Uğramayan Kelimeler
    2.4. Somut Yer Bildiren “Alt”, “Üst” vb. Kelimelerle Kurulan Birleşik Kelimeler
  3. Seçeneklerdeki Kelimelerin İncelenmesi
    3.1. (A) Bilinçaltı
    3.2. (B) Çekyat
    3.3. (C) Çalıkuşu
    3.4. (D) Keçiboynuzu
  4. Yazım Kuralı Değerlendirmesi
  5. Özet Tablo
  6. Sonuç ve Özet

1. Sorunun Genel Değerlendirmesi

Soruda verilen kurallar, Türkçede birleşik kelimelerin ne zaman bitişik, ne zaman ayrı yazılması gerektiğini özetlemektedir. Bu kurallara göre:

  1. Bir veya iki ögesi emir kipiyle kurulan kalıplaşmış birleşik kelimeler: Bu kelimeler genelde bitişik yazılır. Örnek: “çekyat” (çek + yat).
  2. Kelimelerden her ikisi veya ikincisi birleşme sırasında benzetme yoluyla anlam değişmesine uğradığında: Bitişik yazılır. Örnek: “kadınbudu” (kadın + budu), “gelincik” (gelin + cik).
  3. Birleşme sırasında kelimelerden hiçbiri veya ikinci kelimesi anlam değişikliği göstermiyorsa: Genellikle ayrı yazılır. Örnek: “açık oturum” (açık + oturum).
  4. Somut yer belirten “alt”, “üst” sözleriyle oluşturulan birleşik kelime ve terimler: Ayrı yazılır. Örnek: “su altı” (somut bir yer olduğu için), “yaprak altı” vb.

Verilen dört cümlede de bazı birleşik kelimeler kullanılmıştır. Her birinde kelimenin doğruluğunu incelemek gerekir.

2. Birleşik Kelimeler ve Yazım Kuralları

2.1. Bir veya İki Ögesi Emir Kipiyle Kurulan Birleşik Kelimeler

Kural: Eğer iki kelimeden biri veya ikisi emir kipi (çekimlenmiş fiiller) içeriyorsa ve kalıplaşmış, tek bir varlık adı hâline gelmişse bu kelimeler bitişik yazılır.

  • Örnek: “basınç + odası” ayrı yazılır; emir kipi yok.
  • Örnek: “çek + yat” → “çekyat” (kalıplaşmış, emir kipi içeriyor, bitişik).

2.2. Benzetme Yoluyla Anlam Değişmesine Uğrayan Kelimeler

Kural: Birleşme sırasında, birleşik kelimeyi oluşturan sözcüklerden biri benzetme veya mecazi anlam kazanıyorsa bitişik yazılır.

  • Örnek: “aslanağzı” (bir çiçek türü) → “aslan” + “ağız” benzetme ile bir çiçek adı.

2.3. Anlam Değişikliğine Uğramayan Kelimeler

Kural: Birleşen iki kelimede herhangi bir “mecazlaşma” oluşmuyorsa veya emir kipiyle oluşmamışsa birleşik kelimeler genellikle ayrı yazılır. Bazı istisnalar da elbette vardır, ama genel kural ayrı yazılması yönündedir.

  • Örnek: “maden suyu” (maden + suyu), “bulaşık makinesi” (bulaşık + makine(si)) vb.

2.4. Somut Yer Bildiren “Alt”, “Üst” vb. Kelimelerle Kurulan Birleşik Kelimeler

Kural: Eğer “alt, üst,” vb. sözcükler gerçek anlamlarında, yani fiziksel konum (yer) belirtir şekilde kullanılıyorsa ayrı yazılır:

  • Örnek: “Su altı dalışı” → “su altı” ayrı yazılır; burada “alt” somut konumdur.
  • Örnek: “Bilinçaltı” → “alt” burada somut konum belirtmez, zihinsel bir kavrama gönderme yapar ve mecaz anlamıyla kullanıldığı için bitişik yazılır.

3. Seçeneklerdeki Kelimelerin İncelenmesi

3.1. (A) Bilinçaltı

Cümle: “Bilinçaltı kısa ve net tanımıyla tüm programın yazıldığı en büyük alandır.”

  • “Bilinçaltı”: ‘Alt’ kelimesi burada somut bir yer ifade etmediğinden ve bu kelime Türkçede anlam kayması (mecazî kullanım) ile ortaya çıkan kalıplaşmış bir birleşik isimdir. TDK sözlüğüne göre de “bilinçaltı” bitişik yazılır. Dolayısıyla yazımı doğrudur.

3.2. (B) Çekyat

Cümle: “Çekyat gereksinim duyulduğunda yatak konumuna getirilmek için tasarlanmış koltuktur.”

  • “Çekyat”: Emir kipi (çek + yat) ile oluşturulmuş, kalıplaşmış bir birleşik kelimedir. TDK’ya göre “çekyat” bitişik yazılır. Dolayısıyla yazımı doğrudur.

3.3. (C) Çalıkuşu

Cümle: “Çalıkuşu tüylerini genellikle yerde, yoğun bitki örtüsünde temizler.”

  • “Çalıkuşu”: Türkçede hem kuş türü olarak hem de Reşat Nuri Güntekin’in romanı “Çalıkuşu” ile bilinen kelimedir. Kalıplaşmış ve mecaz içeriği olmayan, ancak tek bir isim hâline gelmiş birleşik sözcüktür. TDK yazım sözlüğünde de “çalıkuşu” bitişik yazılır. Bu nedenle burada da yazımı doğrudur.

3.4. (D) Keçiboynuzu

Cümle: “İçeriğinde bulunan maddeler nedeniyle keçiboynuzu ve pekmezinin sağlığımıza yararı pek çoktur.”

  • “Keçiboynuzu”: Türkçede “harnup” olarak da bilinir. TDK sözlüğünde “keçiboynuzu” bitişik yazılır. Kelimelerden biri benzetme veya mecazi anlamla bitişik hâle gelmiş, oturmuş bir birleşik isimdir. Yazımı doğrudur.

4. Yazım Kuralı Değerlendirmesi

Yukarıda incelenen örnekler, TDK’nın güncel yazım kuralları çerçevesinde doğru yazılmış kelimelerdir. Sorudaki dört seçenekte de yanlış yazılan birleşik bir kelime yoktur.

  1. Bilinçaltı: Soyut bir kavram, “alt” kelimesi somut yer anlamında değil; doğru kullanım.
  2. Çekyat: Emir kipiyle kurulan, kalıplaşmış birleşik kelime; doğru kullanım.
  3. Çalıkuşu: Tek bir isim olarak bilinen, sözlükte de bitişik yazımı onaylanmış; doğru kullanım.
  4. Keçiboynuzu: Tek kelime olarak TDK sözlüğünde yer alır; doğru kullanım.

Dolayısıyla sorunun cevabı, hiçbirinde yazım yanlışı olmadığı şeklindedir.

5. Özet Tablo

Seçenek Kelime Yazılış Açıklama Doğru/Yanlış
A Bilinçaltı Bitişik “Alt” burada soyut, bir yer bildirmiyor; TDK’ye göre tek kelime. Doğru
B Çekyat Bitişik Emir kiplerinden oluşmuş (çek + yat) kalıplaşmış birleşik kelime. Doğru
C Çalıkuşu Bitişik Soyadı, eser adı ve kuş türü olarak tek bir kelime hâline gelmiş birleşik isimdir. Doğru
D Keçiboynuzu Bitişik TDK sözlüğünde “keçiboynuzu” (harnup) olarak geçer; birleşik isim. Doğru

6. Sonuç ve Özet

Yazım kurallarına göre incelendiğinde şu sonuçlar ortaya çıkar:

  • “Bilinçaltı” somut alan bildirmeyip tam bir kavram olduğu için bitişik yazılır ve bu kullanım doğrudur.
  • “Çekyat”, emir kipinden (çek + yat) türemiş; kalıp bir birleşik sözcük hâline gelmiştir ve bitişik yazılması gerekir; metindeki kullanım doğrudur.
  • “Çalıkuşu” hem roman adı hem de bir kuş türünün genel adıdır. Birleşik isim olarak bitişik yazımı doğrudur.
  • “Keçiboynuzu” ise TDK sözlüğünde bitişik olarak yer almaktadır. Dolayısıyla yanlış bir yazım söz konusu değildir.

Bu yüzden soruda verilen dört cümle de yazım kuralları açısından doğru olup hiçbirinde yazım hatası bulunmamaktadır.

@Emir_Berat

4

Buna bağlı olarak aşağıdaki cümlelerden hangisinde yazım yanlışı vardır?

A) Bilinçaltı kısa ve net tanımıyla tüm programın yazıldığı en büyük alandır.
B) Çekyat gereksinim duyulduğunda yatak konumuna getirilmek için tasarlanmış koltuktur.
C) Çalıkuşu tüylerini genellikle yerde, yoğun bitki örtüsünde temizler.
D) İçeriğinde bulunan maddeler nedeniyle keçiboynuzu ve pekmezinin sağlığımıza yararı pek çoktur.

Cevap: C) Çalıkuşu tüylerini genellikle yerde, yoğun bitki örtüsünde temizler.

TDK sözlüğüne göre “çalı kuşu” olarak ayrı yazılması gereken bu kuş adının (roman adı olarak “Çalıkuşu” özel isimdir ama kuş türü için “çalıkuşu” da birleşik yazım biçimi kullanılabilmektedir) yazımı tartışmalıdır. Yaygın olarak “çalıkuşu” şeklinde –birleşik– kullanıldığı da görülse de sözlükte yer alan kimi kayıtlarda “çalı kuşu” ayrı yazımına rastlanabilmektedir. Sorunun kaynak aldığı kuralları dikkate aldığımızda, test sorusunda “(C)” seçeneği, “yazım yanlışı” olarak işaretlenmektedir.

Gerçekte güncel sözlüklerde hem “çalıkuşu” (birleşik) hem “çalı kuşu” (ayrı) biçimleri görülebildiğinden yazım tartışması bulunmaktadır. Sorunun dayandırıldığı yazım kuralına göre ise “kuş” gibi ikinci sözcük, birleşme sırasında anlam değişikliği yaşamadıkça ayrı yazılması gerektiği kabul ediliyorsa, cümledeki kullanım yazım yanlışı olarak değerlendirilir.

Table of Contents

  1. Yazım Yanlışı ve Temel İlke
  2. Seçeneklerin İncelenmesi
  3. “Çalıkuşu” Yazımına Dair Açıklama
  4. Özet Tablo ve Sonuç

1. Yazım Yanlışı ve Temel İlke

Birleşik veya ayrı yazılması gereken sözcüklerde ana ölçüt, birleşme sırasında anlamın değişip değişmediği veya mecaz/aktarma bir anlam yüklenip yüklenmediğidir. Ayrıca “alt/üst” gibi bazı sözcüklerle (somut yer belirttiğinde) ayrı, soyutlaştığında (bilinçaltı gibi) bitişik yazım söz konusu olur. “Çalıkuşu” tür adı olarak da “çalı” + “kuşu” bileşiminin yazımı konusunda farklı görüşler görülür.

2. Seçeneklerin İncelenmesi

• (A) Bilinçaltı

  • “Bilinçaltı” sözcüğü soyut anlamda “bilincin alt katmanı” şeklinde tek kavram olarak kullanıldığı için birleşik yazılır.
    • (B) Çekyat
  • “Çekyat” TDK’ye göre birleşik ad hâline gelmiştir ve doğru yazımı “çekyat” biçimindedir.
    • (C) Çalıkuşu
  • Kuş türü olarak “çalıkuşu” yazımı sözlüklerde yer alır; ancak bazı kaynaklarda “çalı kuşu” biçimi görülebildiğinden metindeki kurallara göre yanlış sayılmıştır. Testin kurgusunda hata “C” olarak verilmiştir.
    • (D) Keçiboynuzu
  • Keçiboynuzu (harnup) TDK’de birleşik yazılır; “pekmek” → “pekmez” → “pekmezinin” de doğrudur. “Pek çok” ayrı yazılır ve cümlede de ayrı kullanılmıştır.

3. “Çalıkuşu” Yazımına Dair Açıklama

• Türk Dil Kurumu veya farklı sözlüklerde bu kuşun Türkçe adıyla ilgili olarak “çalıkuşu” (bitişik) veya “çalı kuşu” (ayrı) kullanımları mevcuttur.
• Soru, yazım kurallarında mecaz veya anlam değişmesi olup olmadığına vurgu yaparak “yanlış”ı bu maddede görüyor.
• Roman adı (Reşat Nuri Güntekin) olarak “Çalıkuşu” büyük harfle ve bitişik yazılabilse de, günlük kullanımda kuş türü için bazen “çalı kuşu” ayrımı uygulanmaktadır.

4. Özet Tablo ve Sonuç

Seçenek Sözcük Doğru Yazımı Açıklama
(A) Bilinçaltı “bilinçaltı” Soyut anlamda kullanım, birleşik yazım doğru.
(B) Çekyat “çekyat” TDK’ye göre birleşik, doğrusu bu şekildedir.
(C) Çalıkuşu “çalı kuşu”/“çalıkuşu” Soru, “çalı kuşu” ayrı yazılmalı diyerek burada hata olduğunu vurguluyor. Güncel kaynaklardaysa her iki kullanım da görülebiliyor.
(D) Keçiboynuzu “keçiboynuzu” Meyve/bitki adı olarak birleşik yazımı doğru. “pekmezinin sağlığımıza yararı pek çoktur” ifadesi de yazım açısından hatasızdır.

Sonuç olarak: Soruda “yanlış” gösterilen seçenek C) Çalıkuşu olarak belirlenmiştir. Kaynaklar arasında farklılık bulunsa da bu test sorusunun mantığına göre (C) “çalıkuşu” yazımı hatalı kabul edilmektedir.

@Emir_Berat