Aşağıdakilerin hangisinde bir ad tamlaması bir sıfat tarafından nitelenmiştir?
A) Mavi arabanın tekerini çocuklar patlatmış.
B) Ahmet Mithat’ın en başarılı yönü gazeteciliktir.
C) Divan şairleri arasında en çok sevilen şair Fuzûlî’dir.
D) Necip Fazıl’ın şiirde yaptığını Peyami Sefa nesirde yapmış.
E) Hırçın mahalle bekçisi suçluları görünce polisi aradı.
Ad Tamlamasının Bir Sıfat Tarafından Nitelenmesi
ÇÖZÜM ADIMLARI:
Adım 1 — A Seçeneğinin Analizi
- Cümledeki tamlama: “Mavi arabanın tekeri”
- “Arabanın tekeri” belirtili isim tamlamasıdır.
- “Mavi” niteleme sıfatı, sadece tamlayan durumundaki “araba” sözcüğünü nitelemiştir (Nasıl araba? \rightarrow Mavi araba). Tamlamanın bütününü nitelememiştir. Bu nedenle A seçeneği yanlıştır.
Adım 2 — B Seçeneğinin Analizi
- Cümledeki tamlama: “Ahmet Mithat’ın en başarılı yönü”
- “Ahmet Mithat’ın yönü” belirtili isim tamlamasıdır.
- Araya giren “başarılı” sıfatı yalnızca tamlanan durumundaki “yön” sözcüğünü nitelemiştir. Tamlamanın tamamını nitelememiştir. Bu nedenle B seçeneği yanlıştır.
Adım 3 — C Seçeneğinin Analizi
- Cümlede “Divan şairleri” belirtisiz isim tamlaması yer almaktadır; fakat bu tamlamanın başına gelip onu niteleyen bir sıfat bulunmamaktadır. “Sevilen şair” ise ayrı bir sıfat tamlamasıdır. Bu nedenle C seçeneği yanlıştır.
Adım 4 — D Seçeneğinin Analizi
- Cümlede bir ad tamlamasını niteleyen sıfat kullanımı yer almamaktadır. Bu nedenle D seçeneği yanlıştır.
Adım 5 — E Seçeneğinin Analizi
- Cümledeki tamlama: “Hırçın mahalle bekçisi”
- “Mahalle bekçisi” bir belirtisiz isim tamlamasıdır.
- Başa gelen “hırçın” niteleme sıfatı, tek başına mahalleyi değil, bir bütün olarak “mahalle bekçisi” tamlamasını nitelemektedir (Nasıl mahalle bekçisi? \rightarrow Hırçın mahalle bekçisi). Bu nedenle E seçeneği doğrudur.
Adım 6 — Seçenek Karşılaştırması
A. Mavi arabanın tekerini çocuklar patlatmış. — Sıfat yalnızca tamlayanı (araba) nitelemiştir.- B. Ahmet Mithat’ın en başarılı yönü gazeteciliktir. — Sıfat tamlayan ile tamlanan arasına girip tamlananı nitelemiştir.
- C. Divan şairleri arasında en çok sevilen şair Fuzûlî’dir. — İsim tamlamasını niteleyen bir sıfat yoktur.
- D. Necip Fazıl’ın şiirde yaptığını Peyami Sefa nesirde yapmış. — Sıfatla nitelenmiş bir ad tamlaması yoktur.
E. Hırçın mahalle bekçisi suçluları görünce polisi aradı. — “Hırçın” sıfatı “mahalle bekçisi” belirtisiz ad tamlamasının tamamını nitelemiştir.
Adım 7 — Son Doğrulama
Belirtisiz isim tamlamalarının (tamlayan + tamlanan) başına gelen niteleme sıfatları kural olarak tamlayanı tek başına niteleyemez; tamlamanın bütününü niteler. Bu kural E seçeneğinde tam olarak örneklendirilmiştir.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
CEVAP: E) Hırçın mahalle bekçisi suçluları görünce polisi aradı.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
İsim tamlamalarında araya sıfat girmesi ile tamlamanın bütününün nitelenmesi arasındaki farkı pekiştirmek için benzer bir örnek soru çözmemi ister misin?