Aşağıdakilerden hangisinde yapılan açıklama ile karş-
sinda verilen örnek uyumlu değildir?
B Sözcüğün türetilmesi sırasında ünlü düşmesi gerçekle-
gerçekleşebilir: Duygular, aklın denetiminde olmalı.
şebilir: Çevre sorunlarına karşı duyarlı olmamız gerekir.
CVBirleşik kelime oluşturulurken aşınma şeklinde bir ünlü
düşmesi meydana gelebilir: Neyi anlatacağını bilmek
kadar nasıl anlatacağını bilmek zorundadır öykücü.
DY Bir sõzcükte birden fazla ses olayı gerçekleşebilir: Ça
ğımız insanının kaybolduğu bir labirenttir kendi benliği.
E)Bir sözcükte hem ünlü düşmesi hem de ünsüz benzeş-
Ymesi meydana gelebilir: Bazen bir ayrıntının bilinmesi,
hayat kurtarır.
Ses Olayları ile İlgili Açıklama ve Örneklerin Eşleştirilmesi
ÇÖZÜM ADIMLARI:
Adım 1 — A Seçeneğinin İncelenmesi
- Açıklama: Sözcüğün çekim eki alması sırasında ünlü düşmesi gerçekleşebilir.
- Cümle: “Duygular, aklın denetiminde olmalı.”
- Analiz: “Akıl” sözcüğü tamlayan eki olan çekim ekini (-ın) alırken ikinci hecedeki dar ünlü düşmüştür (\text{akıl} + \text{ın} \rightarrow \text{aklın}). Açıklama ile örnek uyumludur.
Adım 2 — B Seçeneğinin İncelenmesi
- Açıklama: Sözcüğün türetilmesi sırasında ünlü düşmesi gerçekleşebilir.
- Cümle: “Çevre sorunlarına karşı duyarlı olmamız gerekir.”
- Analiz: “Çevre” sözcüğü “çevir-” fiil kökünden “-e” yapım eki alarak türetilirken ünlü kaybına uğramıştır (\text{çevir-} + \text{e} \rightarrow \text{çevre}). Yapım eki alırken gerçekleştiği için açıklama ile örnek uyumludur.
Adım 3 — C Seçeneğinin İncelenmesi
- Açıklama: Birleşik kelime oluşturulurken aşınma şeklinde bir ünlü düşmesi meydana gelebilir.
- Cümle: “Neyi anlatacağını bilmek kadar nasıl anlatacağını bilmek zorundadır öykücü.”
- Analiz: “Nasıl” sözcüğü “ne” ve “asıl” sözcüklerinin birleşmesiyle oluşmuştur (\text{ne} + \text{asıl} \rightarrow \text{nasıl}). Yan yana gelen iki ünlüden birinin düşmesiyle oluşan bir ünlü aşınmasıdır. Açıklama ile örnek uyumludur.
Adım 4 — D Seçeneğinin İncelenmesi
- Açıklama: Bir sözcükte birden fazla ses olayı gerçekleşebilir.
- Cümle: “Çağımız insanının kaybolduğu bir labirenttir kendi benliği.”
- Analiz: “Kaybolduğu” sözcüğünde birden fazla ses olayı mevcuttur:
- \text{kayıp} + \text{ol-} \rightarrow Ünlü düşmesi (\text{kayıp} \rightarrow \text{kayp}) ve ünsüz yumuşaması (\text{p} \rightarrow \text{b})
- \text{-dık} + \text{-u} \rightarrow Ünsüz yumuşaması (\text{k} \rightarrow \text{ğ})
- Açıklama ile örnek uyumludur.
Adım 5 — E Seçeneğinin İncelenmesi
- Açıklama: Bir sözcükte hem ünlü düşmesi hem de ünsüz benzeşmesi meydana gelebilir.
- Cümle: “Bazen bir ayrıntının bilinmesi, hayat kurtarır.”
- Analiz: Cümledeki “ayrıntı” sözcüğünde “ayır-” fiil köküne “-ıntı” yapım eki gelirken ünlü düşmesi (\text{ayır-} + \text{ıntı} \rightarrow \text{ayrıntı}) gerçekleşmiştir. Ancak bu sözcükte ya da cümlenin başka bir sözcüğünde ünsüz benzeşmesi (sertleşmesi) bulunmamaktadır. Açıklama ile örnek uyumlu değildir.
Adım 6 — Seçenek Karşılaştırması
A. Çekim eki alırken ünlü düşmesi — akıl-ın \rightarrow aklın (Doğru eşleşme)- B. Türetilirken ünlü düşmesi — çevir-e \rightarrow çevre (Doğru eşleşme)
- C. Birleşme sırasında aşınma — ne-asıl \rightarrow nasıl (Doğru eşleşme)
- D. Birden fazla ses olayı — kaybolduğu (Doğru eşleşme)
E. Ünlü düşmesi + ünsüz benzeşmesi — Ayrıntı kelimesinde benzeşme yoktur (Uyumsuz eşleşme)
Adım 7 — Son Doğrulama
“Ayrıntı” sözcüğü sadece türetilme esnasında ünlü düşmesine uğramıştır; “f, s, t, k, ç, ş, h, p” sert ünsüzleriyle bitip “c, d, g” ile başlayan bir ek alarak sertleşmeye uğrayan bir ses olayı sözcükte yer almadığından E şıkkı kuralı karşılamaz.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
CEVAP: E) Bir sözcükte hem ünlü düşmesi hem de ünsüz benzeşmesi meydana gelebilir: Bazen bir ayrıntının bilinmesi, hayat kurtarır.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
Bu soruda geçen ses olaylarını veya TYT Türkçe’de sıkça karıştırılan diğer sözcük türetimi esnasındaki ünlü düşmelerini (örneğin besle-, oyna-, sarar-) birlikte incelememizi ister misin?