Aşağıdakilerden hangisinde bir bilgi yanlışı vardır?
A) İslamiyet öncesi Türk edebiyatının en uzun türü olan destanlar; toplumun tamamını etkileyen kıtlık, göç, savaş gibi konuları mübalağalı şekilde işleyen, millî nitelikleri ağır basan anlatılardır.
B) Sığır ve şölen törenlerinde şamanlar tarafından kopuz eşliğinde ve hece ölçüsüyle söylenen koşuklarda aşk, tabiat, kahramanlık gibi konular işlenir.
C) Sığır, şölen ve yuğ törenlerinde şamanlar tarafından söylenen şiirlerden oluşan İslamiyet öncesi Türk edebiyatında genellikle beşerî aşk konusu işlenmesine karşın tasavvufi şiirler de söylenmiştir.
D) Divan edebiyatında mersiyeyle, halk edebiyatında ağıtla konu bakımından özdeş olan sagunun en önemli örneği Divanü Lügati’t Türk’te yer alan Alp Er Tunga sagusudur.
E) Bugünkü atasözlerinin temelini atan, şamanlar tarafından az sözcükle çok şey anlatmak amacıyla söylenen savlar, genellikle nesir biçiminde olsa da bazı örnekleri nazım biçimine de dönüştürülebilir.
İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı Bilgi Yanlışı Analizi
ÇÖZÜM ADIMLARI & Seçenek Analizi:
- A Seçeneği: Destanlar; milletlerin hayatında derin izler bırakan göç, kıtlık, savaş gibi olayları anlatan, olağanüstülüklerin (mübalağa) yer aldığı en uzun manzum anlatılardır. Bilgi doğrudur.
- B Seçeneği: Koşuklar; av törenleri (sığır) ve kurban/ziyafet şölenlerinde kopuz eşliğinde, hece ölçüsüyle söylenen; doğa, aşk ve yiğitlik konularını işleyen lirik şiirlerdir. Bilgi doğrudur.
- C Seçeneği: İslamiyet öncesi Türk edebiyatı, Türklerin henüz İslamiyet’i kabul etmediği dönemi kapsar. Tasavvuf, İslam dininin mistik ve felsefi yorumudur; dolayısıyla İslamiyet’in kabulünden önceki dönemde tasavvufi düşünce veya tasavvufi şiir bulunması kronolojik ve mantıksal olarak imkânsızdır. Tasavvufi şiir geleneği, İslamiyet’in kabulünden sonra (özellikle 12. yüzyılda Hoca Ahmed Yesevi ile) başlamıştır. Bilgi yanlıştır.
- D Seçeneği: Sagular ölen kişinin ardından duyulan acıyı ve onun kahramanlıklarını anlatan şiirlerdir. Bu türün halk edebiyatındaki karşılığı “ağıt”, divan edebiyatındaki karşılığı "mersiye"dir. En bilinen örneği Kaşgarlı Mahmud’un Dîvânu Lugâti’t-Türk eserinde geçen Alp Er Tunga Sagusudur. Bilgi doğrudur.
- E Seçeneği: Savlar, dönemin özlü sözleri olup günümüzdeki atasözlerinin ilk biçimleridir. Çoğunlukla nesir (düzyazı) yapısında olsa da kafiyeli ve ölçülü (nazım) varyantları da bulunmaktadır. Bilgi doğrudur.
Sonuç ve Doğrulama:
İslamiyet öncesi Türk edebiyatında Şamanizm, Maniheizm, Budizm ve Gök Tanrı inancının etkileri görülür. İslamiyet’e özgü bir kavram olan “tasavvuf” anlayışı bu dönemde kesinlikle yer alamaz.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
CEVAP: C — Sığır, şölen ve yuğ törenlerinde şamanlar tarafından söylenen şiirlerden oluşan İslamiyet öncesi Türk edebiyatında genellikle beşerî aşk konusu işlenmesine karşın tasavvufi şiirler de söylenmiştir.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
İslamiyet öncesi döneme ait diğer nazım şekilleri (koşuk, sagu, destan) ile bunların İslamiyet etkisindeki karşılıklarını karşılaştırmalı bir tablo halinde incelemek ister misin?