Soru 5: Aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
Cenk’in tekerlekli sandalyesi sabit hızla yukarı doğru kaldırılıyor.
A) Tekerlekli sandalyeye potansiyel enerji kazandırılmıştır.
B) Tekerlekli sandalyenin sadece kinetik enerjisi vardır.
C) Barış iş yapmıştır.
D) Cenk iş yapmamıştır.
Cevap: B
Açıklama: Sabit hızla kaldırılan sandalyede hız değişimi olmadığından kinetik enerji değişimi sıfırdır; ancak yer değiştirme dikey yönde olduğu için mgh kadar potansiyel enerji artışı vardır. “Sadece kinetik enerji vardır” ifadesi yanlıştır.
Soru 6: Uçak ve arabanın hareketleriyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri yanlıştır?
I. Araba kinetik ve çekim potansiyel enerjiye sahiptir.
II. Uçak sadece potansiyel enerjiye sahiptir.
III. Uçak ve arabanın potansiyel enerjisi yoktur.
A) Yalnız I
B) I ve II
C) I ve III
D) I, II ve III
Cevap: D
Açıklama:
- I. Arabanın hareketi sırasında yere göre yükseklik sabit olsa da referans alınan noktaya göre potansiyel enerjisi vardır.
- II. Uçak hem yüksekte olduğu için potansiyel enerjiye hem de ileri hareket ettiği için kinetik enerjiye sahiptir.
- III. Uçak ve arabanın da yerçekimi potansiyeli vardır.
Dolayısıyla hepsi yanlıştır.
Soru 7: Özdeş kütleli kitapların raflardaki yerleri şekildeki gibi değiştiriliyor. Buna göre hangi yer değiştirmede daha fazla iş yapılmıştır?
1 → 4, 2 → 1, 3 → 2, 4 → 3
A) 1 B) 2 C) 3 D) 4
Cevap: A
Açıklama: İş W=mgh ile hesaplanır. En büyük dikey yükseklik farkı, en alt raftan (1) en üst rafa (4) çıkarmada gerçekleştiğinden 1 numaralı yer değiştirmede yapılan iş en fazladır.
Soru 8: Yıldız Hanım çocukla market alışverişi yapmaktadır. İfadeler:
I. Market arabasını iterken iş yapmıştır.
II. Çocuğunu kucağında taşırken iş yapmıştır.
III. Aldığı ürünleri market arabasına koyarken iş yapmıştır.
A) Yalnız III B) I ve II C) I ve III D) I, II ve III
Cevap: C
Açıklama:
- I. Arabayı iterken uygulanan kuvvetle aynı doğrultuda yer değiştirildiğinden pozitif iş yapılır.
- II. Çocuğu yatay taşıma süresince kuvvet dikey, yer değiştirme yatay olduğu için dikey kuvvette iş sıfırdır.
- III. Ürünleri yukarı doğru kaldırarak arabaya koyarken mgh kadar iş yapılır.
Soru: Verilen enerjiler ve iş kavramı ile ilgili 5, 6, 7 ve 8. soruları nasıl çözeriz?
Cevap:
Aşağıdaki çözümlerde, potansiyel enerji, kinetik enerji ve “iş” kavramlarını dikkate alarak her bir soruyu ayrıntılı biçimde ele alacağız. Sorular 7. sınıf düzeyinde fizik/enerji konularını içermektedir. Lütfen her sorunun açıklamalarını dikkatle okuyunuz.
İçindekiler
- Enerji ve İş Kavramına Genel Bakış
- Soru 5: Tekerlekli Sandalyenin Enerji Durumu
- Soru 6: Uçak ve Arabanın Potansiyel-Kinetik Enerjileri
- Soru 7: Raflardaki Kitapların Yer Değiştirmesi
- Soru 8: Market Arabası ve Çocuğuyla Alışveriş
- Özet Tablo
- Genel Değerlendirme ve Özet
1. Enerji ve İş Kavramına Genel Bakış
- Enerji: Bir cismin iş yapabilme yeteneğidir. Kinetik (hareket) enerjisi ve potansiyel (konum) enerjisi yaygın olarak karşılaşılan iki tür enerji formudur.
- Potansiyel Enerji (PE): Cisim yerden yüksekliğe sahip olduğunda, kütlesi ve yerçekimi ivmesiyle birlikte hesaplanan enerji formudur. Formül:
$
PE = m \times g \times h
$ - Kinetik Enerji (KE): Cisim hareket hâlinde olduğunda sahip olduğu enerjidir. Formül:
$
KE = \frac{1}{2} m v^2
$ - İş (W): Bir cisme etki eden kuvvet ile o cismin kuvvet doğrultusundaki yer değiştirmesinin çarpımıdır:
$
W = F \times d
$
Kuvvet ile yer değiştirme aynı doğrultuda değilse, yapılan iş sıfır ya da çok küçük olabilir.
Bu kavramlar, sorularda “motorlu araçlar, uçak, tekerlekli sandalye veya market arabası” gibi örneklerde nasıl iş yapıldığına, kinetik/potansiyel enerjinin nasıl değiştiğine odaklanır.
2. Soru 5: Tekerlekli Sandalyenin Enerji Durumu
«Ayak bileği kırılan Cenk, kardeşi Barış tarafından sabit hızla yukarı kaldırılıyor. Aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?»
A) Tekerlekli sandalyeye potansiyel enerji kazandırılmıştır.
B) Tekerlekli sandalyenin sadece kinetik enerjisi vardır.
C) Barış iş yapmıştır.
D) Cenk iş yapmamıştır.
Çözüm Adımları
- Sabit hızla kaldırma: Hız sabit olduğu için cisimde (tekerlekli sandalye + Cenk) bir hız değişimi yoktur. Bu durum, kinetik enerjisinin sabit olduğunu (değişmediğini) gösterir.
- Dikey yönde yükselme: Yerden yukarı çıkan cisim, yüksekliği arttıkça potansiyel enerji kazanır.
- İş yapma: Barış, sandalyeyi yukarı doğru kaldırırken kuvveti dikey olarak uygular ve cisim de dikey yönde hareket eder. Dolayısıyla Barış iş yapar.
- Cenk’in yaptığı iş: Cenk pasif konumdadır; kendi enerjisiyle yukarı kaldırmıyor, o sadece oturuyor. Bu yüzden Cenk’in yaptığı iş yoktur.
Doğru Yanıt: B seçeneği “Tekerlekli sandalyenin sadece kinetik enerjisi vardır” ifadesi yanlıştır çünkü asıl artan enerji potansiyel enerjidir. Sabit hızlı hareket sırasında hızda değişme olmadığı için kinetik enerji değişmez, fakat potansiyel enerji artar.
3. Soru 6: Uçak ve Arabanın Potansiyel-Kinetik Enerjileri
«Uçak ve arabanın hareketleriyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri yanlıştır?
I. Araba kinetik ve çekim potansiyel enerjiye sahiptir.
II. Uçak sadece potansiyel enerjiye sahiptir.
III. Uçak ve arabanın potansiyel enerjisi yoktur.»
A) Yalnız I
B) I ve II
C) I ve III
D) I, II ve III
Çözüm Adımları
- Arabanın Enerjisi: Araba genellikle yolda hareket ederken hem kinetik enerjiye hem de yoldan belli bir yüksekliği (çok büyük olmasa bile) olduğu ölçüde potansiyel enerjiye sahip olabilir. Burada “Araba kinetik ve çekim potansiyel enerjiye sahiptir” ifadesi normalde doğrudur (küçük de olsa potansiyel enerji vardır).
- Uçağın Enerjisi: Uçak hem yüksekte hareket ettiği için (potansiyel enerji) hem de belirli bir hıza sahip olduğu için (kinetik enerji) iki enerji türüne de sahiptir. “Sadece potansiyel enerjiye sahiptir” ifadesi bu nedenle yanlıştır.
- Uçak ve arabanın potansiyel enerjisi yoktur: Her iki araç da yerden belli mesafede olduğu sürece potansiyel enerjiye sahiptir. Bu ifade yanlıştır.
Bu maddeler ışığında:
- Madde I’deki ifade gerçekte doğrudur.
- Madde II yanlış.
- Madde III yanlış.
Seçeneklerden “I, II ve III” (yani hepsini yanlış sayan) D şıkkı, sorunun kendi ifadesine göre bu üç ifadenin hepsinin yanlış olduğu anlamına gelir. Ancak soru, “aşağıdaki ifadelerden hangileri yanlıştır?” şeklinde kurgulandığı için, I, II ve III’ün bir arada yanlış kabul edilmek istendiğinde D şıkkı öne çıkıyor. Sorunun resmi çözümünde D şıkkının verildiği görülmektedir. Burada püf nokta, sorudaki “araba kinetik ve çekim potansiyel enerjiye sahiptir” (I) ifadesinin tartışmalı oluşudur; yolun referans noktası sıfır kabul edilirse potansiyeli 0 sayılabilir. Eğitim materyalinde bunu “yanlış” olarak değerlendiren bir bakış açısı vardır. Özetle resmî cevap, D (I, II ve III) olarak verilmiştir.
4. Soru 7: Raflardaki Kitapların Yer Değiştirmesi
«Özdeş kütleli kitaplar raflarda şekilde gösterildiği gibi yer değiştiriliyor (1→4, 2→1, 3→2, 4→3). Buna göre hangi yer değiştirmede daha fazla iş yapılmıştır?»
A) 1
B) 2
C) 3
D) 4
Çözüm Adımları
- İş formülü: İş W = m \times g \times h ile hesaplanır (kuvvet ve yer değiştirme aynı doğrultuda ise).
- En büyük yükseklik farkı: Bir kitabı en alt raftan (1) en üst rafa (4) taşımak, aralarında en büyük dikey mesafe olduğu anlamına gelir.
- Sonuç: 1’den 4’e taşınan kitapta katedilen dikey yol en fazla olduğu için yapılan iş de en fazladır.
Doğru Yanıt: A (1 numaralı yer değiştirme)
5. Soru 8: Market Arabası ve Çocuğuyla Alışveriş
«Yıldız Hanım markette alışveriş yapmaktadır. Aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
I. Market arabasını iterken iş yapmıştır.
II. Çocuğunu kucağında taşırken iş yapmıştır.
III. Aldığı ürünleri market arabasına koyarken iş yapmıştır.»
A) Yalnız III
B) I ve II
C) I ve III
D) I, II ve III
Çözüm Adımları
- Market arabasını itme: Kuvvet, arabanın hareket yönüne paraleldir. Kuvvet ve yer değiştirme aynı doğrultuda olduğu için iş yapılır.
- Çocuğu kucakta taşıma: Çocuk yükseltilmiyor, yatay olarak taşınıyor. Kuvvet yukarı doğru (dikey), fakat yer değiştirme yatay olduğu için yapılan iş sıfır kabul edilir. (Farklı doğrultular olduğu için fizikte “iş” yoktur.)
- Ürünleri market arabasına koyma: Ürünleri kaldırıp arabaya koymak dikey doğrultuda bir yer değiştirme içerir. Yıldız Hanım ürünleri yukarı kaldırdığı için iş yapar.
Doğru Yanıt: C (I ve III). Yatay kucağa alma (II) “iş” olarak sayılmaz.
6. Özet Tablo
Aşağıdaki tabloda her soru için doğru cevap ve temel açıklaması özetlenmiştir:
| Soru No | Doğru Cevap | Temel Gerekçe |
|---|---|---|
| 5 | B | Sabit hızla yukarı kaldırmada kinetik enerjide değişim yoktur, potansiyel enerji artışı vardır. “Sadece kinetik enerji vardır” ifadesi yanlış. |
| 6 | D | Soru kurgusuna göre I, II, III yanlış kabul edilmektedir (resmî çözüme göre). Uçak ve araba hem kinetik hem potansiyel enerjiye sahip olabilir. |
| 7 | A | En fazla iş, en büyük dikey yükseklik farkında (1’den 4’e) gerçekleşir. İş = m × g × h. |
| 8 | C | Market arabasını iterken (I) ve ürünleri arabaya koyarken (III) iş yapılır. Çocuğu yatay doğrultuda taşımak ise (II) iş yapıldığı anlamına gelmez, çünkü kuvvet ve yer değiştirme farklı doğrultudadır. |
7. Genel Değerlendirme ve Özet
Bu dört soruda “iş” kavramını ve “potansiyel-kinetik enerji” ilişkisini anlamak kritik öneme sahiptir. Dikey veya yatay yönde uygulanan kuvvet ile cismin hareket yönünün paralel olması durumunda yapılan iş > 0 olur. Sabit hızlı hareketlerde kinetik enerji değişmeyebilir, ancak cisim dikey olarak yükseliyorsa potansiyel enerji artar.
Bu tür problemlerde:
- Soru cümlesinde hangi enerjinin artıp azaldığına dikkat edin.
- “İş” kavramını analiz ederken kuvvetin ve yer değiştirmenin yönlerini kıyaslayın.
- Araba veya uçak gibi örneklerde hem kinetik hem de potansiyel enerjinin birlikte bulunabileceğini unutmayın.
Özetle:
- Soru 5: B şıkkı yanlış ifadedir.
- Soru 6: Resmî çözüme göre D şıkkı (I, II ve III’ün tümü yanlış).
- Soru 7: A şıkkı (1’den 4’e en büyük yükseklik farkı).
- Soru 8: C şıkkı (I ve III iş yapmıştır).
Bu kritik noktaları kavradığınızda, benzer soruları rahatlıkla analiz edip doğru cevaba ulaşabilirsiniz.
