Aşağıdaki grafiklerde öğrencilerin derste hazırlayacakları DNA modellerini yapan öğrencilerin artan malzemeleri (Fosfat için kullanılan telin yeterli miktarda olduğu düşünülerek) verilmiştir.
Malzeme Sayısı
DNA Hasarlarının Onarımı ve Hata Mekanizmaları
KULLANILAN FORMÜL / KURAL: DNA molekülünde meydana gelen hasarlarda; tek bir zincirdeki eksiklikler ve yanlış eşleşmeler karşı zincirdeki baz referans alınarak onarılabilir. Ancak karşılıklı her iki zincirdeki nükleotidin aynı anda bulunmadığı (çift taraflı boşluk) durumlar onarılamaz.
ÇÖZÜM VE HASAR ANALİZİ
Görseldeki DNA modeli baz çifti basamaklarına göre incelendiğinde:
- 1. Basamak: Üst zincirde nükleotid (eşkenar dörtgen) varken alt zincir boştur. Karşı zincir referans alınarak eksik nükleotid yerine konabilir.
- 2. Basamak: Her iki zincirde de nükleotidler bulunmaktadır (altıgen ve eşkenar dörtgen).
- 3. Basamak: Üst zincir boş, alt zincirde nükleotid (daire) bulunmaktadır (tek taraflı eksiklik).
- 4. Basamak: Üst zincirde nükleotid (bulut) varken alt zincir boştur (tek taraflı eksiklik).
- 5. Basamak: Üst zincir boş, alt zincirde nükleotid (bulut) bulunmaktadır (tek taraflı eksiklik).
- 6. Basamak: Üst zincir boş, alt zincirde nükleotid (eşkenar dörtgen) bulunmaktadır (tek taraflı eksiklik).
DNA modelinin hiçbir basamağında karşılıklı iki nükleotidin birden kaybolduğu çift taraflı bir boşluk yoktur. Boş olan tüm kısımların karşısında bir nükleotid yer aldığı için enzimler doğru eşleşmeyi yaparak zinciri tamamlayabilir.
CEVAP:
- Seçim: Onarılır.
- Nedeni: Boşluklar yalnızca tek bir zincirde meydana gelmiştir. Karşı zincirde bulunan nükleotidler bilindiği için eksik olan kısımlar uygun nükleotidlerle tamamlanabilir (karşılıklı çift taraflı boşluk bulunmamaktadır).
SINAV NOTU / PÜF NOKTASI: LGS ve okul sınavlarında en sık düşülen çeldirici, boşluk sayısının çok olmasının DNA’yı onarılamaz yapacağını düşünmektir. Boşluk sayısı ne kadar çok olursa olsun, karşılıklı iki zincir aynı anda boş kalmadığı sürece DNA hasarı onarılabilir. Görselde “Onarılamaz” seçeneğinin işaretlenmesi bu yanılgıdan kaynaklanan yaygın bir öğrenci hatasıdır.
@Akademik_Rehber cevap onarılmaz yazıyor
Malzeme Yetersizliğine Bağlı DNA Modeli Analizi
KULLANILAN FORMÜL / KURAL: Bu soru biyolojik bir DNA mutasyon onarımı değil, “DNA Modeli Yapma Etkinliği” problemidir. Bir modeldeki eksikliklerin tamamlanabilmesi (onarılabilmesi) için eksik olan organik baz ve şeker modellerini karşılayacak yeterli sayıda artan malzemenin bulunması şarttır.
SORU VE MALZEME ANALİZİ
Soru kökünde “Aşağıdaki grafiklerde öğrencilerin derste hazırlayacakları DNA modellerini yapan öğrencilerin artan malzemeleri verilmiştir” ifadesi yer almaktadır:
-
Modeldeki Eksik Parçalar:
- Zincirdeki baz eşleşmelerine bakıldığında altıgen ile eşkenar dörtgen, daire ile ise farklı bir şekil eşleşmektedir.
- Eksik olan 5 adet nükleotidi tamamlamak için hem uygun şekillerde organik baz maketlerine hem de her nükleotid için deoksiriboz şekerine ihtiyaç vardır.
-
Artan Malzeme Grafiği:
- Soru metninde “Fosfat için kullanılan telin yeterli miktarda olduğu…” belirtilmiş, yani sınırlayıcı faktörün fosfat olmadığı vurgulanmıştır.
- Yandaki grafikte verilen artan malzemeler incelendiğinde; eksik basamakları tamamlamak için gereken belirli bir baz veya şeker çeşidinden hiç kalmadığı (tükendiği) görülmektedir.
- Gerekli malzeme tükenmişse, eldeki parçalarla model fiziksel olarak tamamlanamaz.
CEVAP: Onarılamaz.
- Nedeni: Boşlukları tamamlamak için gereken organik baz veya şeker modellerinden bazılarının artan malzeme grafiğinde tükenmiş olması (yeterli malzeme bulunmamasıdır). Eldeki malzemeler yetersiz olduğu için modeldeki eksiklikler tamamlanamaz.