- Yeryüzünde heyelan kaynaklı afetlerin meydana gelmesinde etkili olan faktörlerden biri de toprağın suya doygun hâle gelmesidir.
Aşağıdaki faktörlerden hangisi toprağın bu durumunu daha az etkiler?
A) Geçirimsiz killi tabakaların yüzeye yakın konumda bulunması
B) Arazideki kaya tabakalarının eğim doğrultusunda uzanması
C) İlkbahar aylarında havaların ısınmasıyla ani kar erimelerinin yaşanması
D) Uzun süreli sağanak yağışların meydana gelmesi
E) Yer altı suyu seviyesinin mevsimsel olarak yükselmesi - Bir ağacın dalında beliren elma zaman içinde rengini değiştirir, olgunlaşır ve nihayetinde toprağa düşerek yeni bir yaşamın tohumu olur. Botanikçi bu süreci biyolojik evrelerle fizikçi ise atom altı parçacıkların bitmek bilmeyen hareketiyle açıklar. Elmadaki bu dönüşüm bir filozofa, evrendeki her şeyin bir dinamizm içinde olduğunu düşündürür. Herhangi bir insan ise günlük yaşamın sıradanlığı içerisinde sistemli olarak bunları düşünmez. Ancak o da dünyanın sabit olmadığının farkındadır.
Bu parçada anlatılmak istenen düşünce aşağıdakilerden hangisidir?
A) Varlık, sürekli oluş hâlindeki bir gerçekliktir.
B) Varlık-birdir ve değişim yalnızca görünüşten ibarettir.
C) Gerçeklik, insan zihnine bağlı olan ideal bir varoluştur.
D) Evren ölçülebilir ve gözlemlenebilir olgularla sınırlıdır.
E) Varlık, birbirine indirgenemeyen tözlerden meydana gelir. - Septik düşünürlere göre duyularımızın sunduğu veriler algılayanın içinde bulunduğu duruma, algılama koşullarına ve nesnelerin değişim hâlinde bulunmasına bağlı olarak farklılık gösterir. Örneğin, sıcak bir havada uzaktan baktığımızda yol bize ıslakmış gibi görünür oysa yakınına gidip baktığımızda yolun gerçekte ıslak olmadığını görürüz. Bu tür algı deneyimlerinin hangisinin nesnenin gerçek doğasını yansıttığını belirlemek zordur. Bu nedenle şeylerin özüne dair yargılar vermek insan zihninin sınırlarını aşar.
Buna göre septisizmin bilgi anlayışıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
A) Mutlak bilgi duyu verilerinin zihinde işlenmesiyle mümkündür.
B) Doğru bilgiye ulaşmada şüpheyi bir yöntem olarak kullanmak gerekir.
C) Nesnelerin doğasını anlamak akılsal temellendirme yapmayı gerektirir.
D) Zihnin dünyayı doğru anlaması, varlıkların bir ve aynı olmasına bağlıdır.
E) Duyusal deneyimlerin değişkenliği, insanın kesin bilgiye ulaşmasını engeller.
TYT Coğrafya ve Felsefe Soru Çözümleri
KULLANILAN FORMÜL / KURAL: Doğa olaylarında jeolojik yapı ile hidrolojik süreçlerin ayrımı; ontolojide Herakleitos’un oluş felsefesi (dinamizm ve sürekli değişim); epistemolojide ise septisizm (kuşkuculuk) akımının duyuların yanıltıcılığına dayalı kesin bilgi reddi ilkeleri esastır.
ÇÖZÜM VE SEÇENEK ANALİZİ
Soru 10: Heyelan ve Toprağın Suya Doygunluğu
Soru kökü, verilen faktörlerden hangisinin heyelanın kendisini değil, “toprağın suya doygun hâle gelmesini” daha az etkilediğini sormaktadır.
- A) Killi tabakaların geçirimsiz olması, suyun alt katmanlara sızmasını engelleyerek üst toprağın hızla suya doymasına yol açar (etkilidir).
- B) Tabakaların eğim doğrultusunda uzanması; yer çekimi etkisiyle kütlenin kaymasını (heyelanın gerçekleşmesini) doğrudan kolaylaştıran jeolojik bir unsurdur. Ancak toprağın hidrolojik olarak su tutması veya suya doygun hâle gelmesi üzerinde doğrudan bir etkisi yoktur.
- C) Ani kar erimeleri toprağa kısa sürede yüksek miktarda su girişi sağlar (etkilidir).
- D) Uzun süreli sağanaklar gözeneklerin tamamen suyla dolmasına neden olur (etkilidir).
- E) Taban suyunun yükselmesi toprağın alt katmanlardan itibaren doygunlaşmasını sağlar (etkilidir).
CEVAP (10): B) Arazideki kaya tabakalarının eğim doğrultusunda uzanması
Soru 11: Varlık Felsefesi (Oluş / Değişim)
Parçada elmanın dalda büyümesi, biyolojik evreler, atom altı parçacıkların bitmek bilmeyen hareketi, evrendeki dinamizm ve “dünyanın sabit olmadığı” vurgulanmaktadır.
- A) Varlık, sürekli oluş hâlindeki bir gerçekliktir: Parçada açıklanan Herakleitosçu dinamizmi ve durmaksızın devam eden değişimi eksiksiz özetler.
- B) Parça değişimi bir yanılsama değil, nesnel bir gerçeklik olarak ele alır (Parmenides görüşüyle çelişir).
- C) İdealizmden (zihne bağımlılıktan) değil, doğadaki nesnel süreçlerden bahsedilmiştir.
- D) Pozitivist sınırlılıktan ziyade genel bir varlık dinamiği ele alınmıştır.
- E) Düalizm (ikicilik/tözler) ile ilgili bir ayrım yapılmamıştır.
CEVAP (11): A) Varlık, sürekli oluş hâlindeki bir gerçekliktir.
Soru 12: Bilgi Felsefesi (Septisizm / Kuşkuculuk)
Parçada sıcak havada yolun ıslak görünmesi (serap olayı) örnek verilerek duyu verilerinin algılayana ve koşullara göre değiştiği, bu sebeple nesnelerin özüne dair kesin yargıya varılamayacağı belirtilmiştir.
- A) Septikler zihinde işlense dahi duyulara dayalı mutlak bilgiyi reddeder.
- B) Şüphenin bir amaç değil araç (yöntem) olduğunu savunan yaklaşım metodik kuşkuculuktur (Descartes); oysa antik septikler kuşkuyu bir yaşam biçimi ve nihai duruş olarak görür.
- C) Parça akılla nesnelerin özüne ulaşılabileceğini değil, insan zihninin sınırlarını aştığını savunur.
- D) Zihnin dünyayı kavramasının koşulundan ziyade algıların göreceliği üzerinde durulmuştur.
- E) Duyusal deneyimlerin değişkenliği, insanın kesin bilgiye ulaşmasını engeller: Metindeki “algı deneyimlerinin hangisinin nesnenin gerçek doğasını yansıttığını belirlemek zordur” ifadesiyle birebir örtüşür.
CEVAP (12): E) Duyusal deneyimlerin değişkenliği, insanın kesin bilgiye ulaşmasını engeller.
SINAV NOTU / PÜF NOKTASI:
- Heyelan sorularında eğim ve tabaka yönü kütle hareketinin mekanik nedenidir; yağış, kar erimesi ve geçirimsiz kil ise su doygunluğu faktörleridir.
- Septisizm (Pyrrhon, Timon) sorularında duyu organlarının yanıltıcılığı doğrudan kesin yargıdan kaçınma (epokhe) ve doğru bilginin imkânsızlığı sonucuna götürür.