Aşağıdaki cümlelerin hangisinde türetilirken ünlü düşmesine uğramış bir sözcük kullanılmamıştır?
A) Bu kalemin, vaktiyle dört sararmış kapısı varmış; dördü de ayrı yönlere bakarmış.
B) İnsanlar yerleşim alanı seçerken uykuyu esas alırlarmış.
C) İlk insan topluluklarının yer arayışında su kaynağına yakınlık, rüzgâr yönü, çevreye hâkim olabilme gibi birçok ölçüt belirleyici olur.
D) Adam da milyonlarca yıl yaşamış bu güzel memlekette ve hiç pişman olmadı.
E) Kitaplarda keşfedilmeyi bekleyen nice hazine vardır, benzer biçimde, resimlere de bakmalıyız.
Cümlelerde Türetilirken Ünlü Düşmesine Uğramış Sözcüklerin Analizi
ÇÖZÜM ADIMLARI:
Adım 1 — A Seçeneğini İnceleyelim
- “sararmış” sözcüğünün kökü sarı ismidir. İsimden fiil yapan “-ar” yapım ekini alırken sözcüğün sonundaki “ı” ünlüsü düşmüştür (\text{sarı} + \text{ar} \rightarrow \text{sarar-}).
- “ayrı” sözcüğünün kökü ayır- fiilidir. Fiilden isim yapan “-ı” yapım ekini alırken ikinci hecedeki “ı” ünlüsü düşmüştür (\text{ayır-} + \text{ı} \rightarrow \text{ayrı}).
- Dolayısıyla bu cümlede türetilirken ünlü düşmesine uğramış sözcük bulunmaktadır.
Adım 2 — B Seçeneğini İnceleyelim
- “uykuyu” sözcüğünün kökü uyu- fiilidir. Fiilden isim yapan “-ku” yapım ekini alırken sözcüğün ikinci hecesindeki “u” ünlüsü düşmüştür (\text{uyu-} + \text{ku} \rightarrow \text{uyku}).
- Dolayısıyla bu cümlede de türetilirken ünlü düşmesi gerçekleşmiştir.
Adım 3 — C Seçeneğini İnceleyelim
- “çevreye” sözcüğünün kökü çevir- fiilidir. Fiilden isim yapan “-e” yapım ekini alırken ikinci hecedeki “i” ünlüsü düşmüştür (\text{çevir-} + \text{e} \rightarrow \text{çevre}).
- Dolayısıyla bu cümlede de türetilirken ünlü düşmesi gerçekleşmiştir.
Adım 4 — D Seçeneğini İnceleyelim
- Cümledeki sözcükler incelendiğinde:
- “yaşadı” \rightarrow \text{yaş} + \text{a-} + \text{dı} (Yapım eki almıştır ancak herhangi bir ünlü kaybı yoktur).
- “milyonlarca”, “memlekette”, “pişman”, “olmadı” sözcüklerinde de ünlü düşmesi gerçekleşmemiştir.
- Bu cümlede türetilirken ünlü düşmesine uğramış bir sözcük yer almamaktadır.
Adım 5 — E Seçeneğini İnceleyelim
- “benzer” sözcüğünün kökü beniz (yüz, çehre) ismidir. İsimden fiil türeten “-e” yapım ekini alırken ikinci hecedeki “i” ünlüsü düşmüştür (\text{beniz} + \text{e-} \rightarrow \text{benze-}).
- (Not: “keşfedilmeyi” sözcüğünde de ünlü düşmesi vardır ancak bu türetilme sırasında değil, birleşik fiil oluşumu sırasındadır).
Adım 6 — Seçenek Karşılaştırması
A. “sararmış” (\text{sarı-ar}) ve “ayrı” (\text{ayır-ı}) sözcüklerinde türetilirken ünlü düşmesi vardır.- B. “uyku” (\text{uyu-ku}) sözcüğünde türetilirken ünlü düşmesi vardır.
- C. “çevre” (\text{çevir-e}) sözcüğünde türetilirken ünlü düşmesi vardır.
D. Cümlede türetilirken ünlü düşmesine uğrayan hiçbir sözcük yoktur.- E. “benzer” (\text{beniz-e-r}) sözcüğünde türetilirken ünlü düşmesi vardır.
Adım 7 — Son Doğrulama
Soruda istenen koşul, sözcüğün yapım eki alırken (türetilirken) ünlü kaybına uğramamış olmasıdır. D seçeneğindeki tüm sözcüklerin kök ve ek tahlili yapıldığında hiçbirinde bu kurala örnek oluşturacak bir ses olayı bulunmamaktadır.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
CEVAP: D seçeneğidir.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
Ses bilgisi konusunda ünlü düşmesinin diğer türleri (çekim eki alırken düşme veya birleşik sözcük oluşurken düşme) ile ilgili benzer bir pekiştirme sorusu çözmemi ister misin?
Bana bu cevabı Özetle
Türetilirken Ünlü Düşmesi Analizi (Özet)
Türetilirken ünlü düşmesi, bir sözcüğün yapım eki alarak yeni bir sözcüğe dönüşmesi sırasında kök veya gövdesindeki bir ünlüyü kaybetmesidir.
Seçeneklerdeki Sözcüklerin Kök ve Ek Özeti
- A Seçeneği:
- sararmış: \text{sarı} + \text{ar-} \rightarrow \text{sarar-} (İsimden fiil türetilirken “ı” düştü)
- ayrı: \text{ayır-} + \text{ı} \rightarrow \text{ayrı} (Fiilden isim türetilirken “ı” düştü)
- B Seçeneği:
- uyku: \text{uyu-} + \text{ku} \rightarrow \text{uyku} (Fiilden isim türetilirken “u” düştü)
- C Seçeneği:
- çevre: \text{çevir-} + \text{e} \rightarrow \text{çevre} (Fiilden isim türetilirken “i” düştü)
- D Seçeneği:
- Cümledeki hiçbir sözcük yapım eki alırken ünlü kaybına uğramamıştır.
- E Seçeneği:
- benzer: \text{beniz} + \text{e-} \rightarrow \text{benze-} (İsimden fiil türetilirken “i” düştü)
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
CEVAP: D
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
ÖSYM sınavlarında sıklıkla sorulan “çekim eki alırken ünlü düşmesi” ile “birleşirken ünlü düşmesi” arasındaki farkları da örneklerle listelememi ister misin?
Cevabı uzun değil de kısaca yaz
Sorunun En Kısa Çözümü
- A) sarı + ar- \rightarrow sararmış / ayır- + ı \rightarrow ayrı (Düşme var)
- B) uyu- + ku \rightarrow uyku (Düşme var)
- C) çevir- + e \rightarrow çevre (Düşme var)
- D) Hiçbir sözcükte türetilirken ünlü düşmesi yoktur.
- E) beniz + e- \rightarrow benzer (Düşme var)
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
CEVAP: D
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
Konuyu pekiştirmek için bu tarzda 1 tane pratik test sorusu getirmemi ister misin?