Aşağıdaki cümlelerin hangisinde hem ünlü düşmesi hem ünsüz yumuşaması bulunan bir sözcük kullanılmıştır?
A) Yaşananlardan sonra senin de içinin sızladığından eminim.
B) Çevresindeki insanlara her zaman nazik davranırdı.
C) O, ağzından çıkan her söze dikkat ederdi.
D) Bayramlaşmak için gidemediğimiz bir iki ev kalmıştı.
E) Tufan’dan az önce aldığım telefon beni çok mutlu etti.
Ses Bilgisi: Aynı Sözcükte Ünlü Düşmesi ve Ünsüz Değişimi
KULLANILAN FORMÜL / KURAL: Türkçede bir sözcük türetilirken veya çekim eki alırken birden fazla ses olayına uğrayabilir. Bir sözcükte hem ünlü düşmesi (hece düşmesi) hem de ünsüz yumuşaması (ünsüz değişimi: p, ç, t, k \rightarrow b, c, d, \breve{g}/g) gerçekleşmesi için kök veya gövdede bir ünlünün kaybolması ve sert ünsüzle biten ekin/kökün yumuşaması gerekir.
ÇÖZÜM VE SEÇENEK ANALİZİ
Soruda iki ses olayının da aynı sözcük içerisinde bulunması istenmektedir:
- A) “sızladığından” sözcüğünün kökü “sızı” ismidir. İsimden fiil yapım eki alırken türeme esnasında “ı” ünlüsü düşmüştür (s\imath z\imath\text{-}la\text{-} \rightarrow s\imath zla\text{-}). Ardından gelen -d\imath k sıfat-fiil ekinin sonundaki sert ünsüz (k), ünlüyle başlayan iyelik eki aldığında yumuşayarak “ğ” sesine dönüşmüştür (-d\imath k \rightarrow -d\imath\breve{g}\imath). Dolayısıyla sözcükte hem ünlü düşmesi hem de ünsüz yumuşaması vardır.
- B) “Çevresindeki” sözcüğünde (çevir\text{-}e \rightarrow çevre) yalnızca ünlü düşmesi vardır; sözcükte ünsüz yumuşaması yoktur.
- C) “Ağzından” sözcüğünde (a\breve{g}\imath z\text{-}\imath \rightarrow a\breve{g}z\imath) yalnızca ünlü düşmesi gerçekleşmiştir; yumuşama yoktur.
- D) “Gidemediğimiz” sözcüğünde iki adet ünsüz yumuşaması vardır (t \rightarrow d ve k \rightarrow \breve{g}); ünlü düşmesi yoktur.
- E) “Aldığım” sözcüğünde yalnızca sıfat-fiil ekinde ünsüz yumuşaması vardır (-d\imath k \rightarrow -d\imath\breve{g}\imath); ünlü düşmesi yoktur.
CEVAP: A — Yaşananlardan sonra senin de içinin sızladığından eminim.
SINAV NOTU / PÜF NOKTASI: Yapım eki alırken ünlü düşmesine uğrayan sözcükler (s\imath z\imath\text{-}la\text{-} \rightarrow s\imath zla\text{-}, oyun\text{-}a\text{-} \rightarrow oyna\text{-}, koku\text{-}la\text{-} \rightarrow kokla\text{-}) sınav sorularında sıklıkla -d\imath k / -dik sıfat-fiil ekiyle birleştirilerek tek sözcükte iki ses olayı birden sorgulanır.