Aşağıdaki cũmlelerin hangisinde ayraç içerisinde veri,
len terimin örneği yoktur?
A) Gözümü kapatıyorum ve górüyorum, sedyedery
damlıyor. (ünlü daralmasi)
kan
B) Durum budur işte: Sevmiyorum kirlenmeyen beyazı.
(ulama)
C) Ben karli dağlar, geçilmez yollar geçmişim; benimsin
sen, elbet benim. (ünlü düşmesi)
D) Şimdi sümbül kokan dağlara bakıp bakıp türküler
söylüyorum her perşembe gecesi. (dudak ünsüzü uyu-
mu)
E) Bir yavru ceylana kaptırıp gönlümů şah iken şahbaz ol-
dum bak yine. (büyük ve küçük ünlű uyumuna aykırılik)
Cümlelerdeki Ses Olaylarının ve Dil Bilgisi Kurallarının Tespiti
ÇÖZÜM ADIMLARI:
Adım 1 — A Seçeneğinin İncelenmesi
- Cümlede geçen “damlıyor” sözcüğünün kökü “damla-” fiilidir. Bu fiile “-yor” şimdiki zaman eki geldiğinde kökteki düz-geniş “a” ünlüsü daralarak “ı” ünlüsüne dönüşmüştür (\text{damla-} + \text{yor} \rightarrow \text{damlıyor}).
- Bu durum ünlü daralması örneğidir.
Adım 2 — B Seçeneğinin İncelenmesi
- Ulama, ünsüzle biten bir kelimeden sonra ünlüyle başlayan bir kelimenin gelmesi ve arada noktalama işareti bulunmaması durumudur.
- “budur işte” ifadesinde “budur” sözcüğü “r” ünsüzüyle biterken, hemen ardından gelen “işte” sözcüğü “i” ünlüsüyle başlamaktadır. Aralarında noktalama işareti olmadığı için ulama vardır.
Adım 3 — C Seçeneğinin İncelenmesi
- Cümledeki sözcükler incelendiğinde: “Ben”, “karlı”, “dağlar”, “geçilmez”, “yollar”, “geçmişim”, “benimsin”, “sen”, “elbet”, “benim”.
- Cümlede yer alan hiçbir sözcükte ek alırken ya da birleşirken düşen bir ünlü (ünlü düşmesi) bulunmamaktadır.
Adım 4 — D Seçeneğinin İncelenmesi
- Dudak ünsüzü uyumu (n-b çatışması / dudak ünsüzleri benzeşmesi), Türkçe sözcüklerde veya dilimize yerleşmiş yabancı kökenli sözcüklerde “b” sesinden önce gelen “n” sesinin “m” sesine dönüşmesidir.
- Cümlede yer alan “sümbül” (sunb\ddot{u}l \rightarrow s\ddot{u}mb\ddot{u}l) ve “perşembe” (pen\text{ç}\text{ş}enbe \rightarrow per\text{ş}embe) sözcükleri dudak ünsüzü uyumu kuralına örnektir.
Adım 5 — E Seçeneğinin İncelenmesi
- “ceylan” sözcüğü ince ünlü (e) ile başlayıp kalın ünlü (a) ile devam ettiği için büyük ünlü uyumuna aykırıdır.
- “yavru” sözcüğünde düz-geniş ünlüden (a) sonra yuvarlak-dar ünlü (u) geldiği için küçük ünlü uyumuna aykırıdır (Türkçe kurallarına göre düz ünlüden sonra sadece düz ünlüler gelebilir).
- Dolayısıyla hem büyük hem de küçük ünlü uyumuna aykırılık örnekleri mevcuttur.
Adım 6 — Seçenek Karşılaştırması
A. damlıyor — Ünlü daralması vardır.- B. budur işte — Ulama vardır.
C. Cümlede ünlü düşmesi — Örneği yoktur.- D. sümbül / perşembe — Dudak ünsüzü uyumu vardır.
- E. ceylan / yavru — Büyük ve küçük ünlü uyumuna aykırılık vardır.
Adım 7 — Son Doğrulama
C seçeneğindeki tüm kelimelerin kök ve ek tahlili yapıldığında hiçbir ses kaybı (ünlü düşmesi) görülmediği için doğru yanıt C seçeneğidir.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
CEVAP: C şıkkı (Ben karlı dağlar, geçilmez yollar geçmişim; benimsin sen, elbet benim.)
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
Ses bilgisi konusunu daha iyi pekiştirmek adına ünlü daralması ile kaynaştırma harfi kaynaklı daralmaların farkını gösteren benzer bir soru çözmemi ister misin?