Aşağıdaki cümlelerin hangisinde, aynı sözcükte hem ünsüz türemesine hem kaynaştırma ünsüzüne yer verilmiştir?
A) Adam ellisine merdiven dayamıştı ki bu hastalıkla tanıştı.
B) Senin beni affettiğini duyduğum an, sanki dünyalar benim oldu.
C) Zannediyorum ki o da bizi destekleyecek ve sorun çözülecek.
D) Senin hissine güvenmem gerektiğini tekrar anladım.
E) Onun hakkında söylenenleri yol boyunca düşünüp durdum.
Ses Olayları: Ünsüz Türemesi ve Kaynaştırma Ünsüzü Analizi
KULLANILAN FORMÜL / KURAL: Arapçadan dilimize geçen bazı tek heceli sözcükler ünlüyle başlayan bir ek aldığında veya yardımcı fiille birleştiğinde son ses ikizleşerek ünsüz türemesi meydana gelir. İki ünlü arasına ya da üçüncü şahıs iyelik ekinden sonra gelen hâl eklerinin önüne giren “y, ş, s, n” ünsüzleri ise kaynaştırma ünsüzü (koruyucu ünsüz) görevi üstlenir.
ÇÖZÜM VE SEÇENEK ANALİZİ
- A) “ellisine” sözcüğünün kökü zaten "elli"dir; bu sözcükte ünsüz türemesi yoktur, yalnızca kaynaştırma ünsüzleri (“s” ve “n”) yer alır.
- B) “affettiğini” sözcüğünde “af + etmek” birleşirken “f” türemiştir; ancak tamlayan “senin” olduğu için sözcükteki “-in” eki 2. tekil kişi iyelik ekidir (“senin affettiğin-i”), dolayısıyla kaynaştırma ünsüzü (“n”) bulunmaz.
- C) “zannediyorum” sözcüğünde “zan + etmek” birleşirken “n” ünsüz türemesi gerçekleşmiştir; sözcükte herhangi bir kaynaştırma ünsüzü yer almaz.
- D) “hissine” sözcüğünde “his” köküne 2. tekil şahıs iyelik eki gelirken “s” türemiştir (“his-s-in-e”); buradaki “n” sesi kaynaştırma değil, 2. tekil iyelik ekinin (
-in) kendi sesidir. - E) “hakkında” sözcüğü incelendiğinde:
- “hak + ı” \rightarrow “hakkı” (Araya giren ikinci “k” sesi ünsüz türemesidir).
- “hakkı + da” \rightarrow “hakkı-n-da” (3. tekil iyelik eki ile bulunma hâli eki arasına giren “n” sesi zamir n’si, yani kaynaştırma ünsüzüdür).
- Dolayısıyla aynı sözcükte her iki ses olayı da gerçekleşmiştir.
CEVAP: E — Onun hakkında söylenenleri yol boyunca düşünüp durdum.
SINAV NOTU / PÜF NOKTASI: ÖSYM ve deneme sınavlarında “senin” (2. tekil iyelik: -ın/-in) ile “onun” (3. tekil iyelik: -ı/-i + zamir n’si: -n-) ayrımları güçlü birer çeldiricidir. Tamlayanı “senin” olan sözcüklerdeki (B ve D şıkları) “n” harfi iyelik ekinin kendisine aitken, 3. tekil iyelikten sonra gelen (E şıkkı) “n” harfi daima kaynaştırma ünsüzüdür.