Aşağıdaki cümlelerden hangisinin yüklemi yanlış gösterilmiştir?
A) Bahaeddin Özkişi’nin Sokakta ve Köse Kadı adlı eserleri bu dönemde roman türünün tanınmış örneklerindendir.
B) Murtaza; hırsızlara, haksız kazanç sağlayanlara, mahalleyi rahatsız edenlere göz açtırmaz.
C) Bunların hepsi mânevi görevlerine inanmış, rutin bir ruh eğitiminden geçmiş, nefislerini terbiye etmiş insanlardı.
D) Yüzlerce zehirli madde içeren sigara, kanser, kalp ve damar tıkanıklığı gibi pek çok hastalığa yol açıyor.
E) Sözlerinden çok, adının önem kazanması, bir eleştirmenin en büyük korkusudur.
Cümlede Yüklemin Belirlenmesi
ÇÖZÜM ADIMLARI & Seçenek Analizi:
Türkçede tamlamalar (isim ve sıfat tamlamaları), deyimler, birleşik fiiller ve söz öbekleri ögeler bulunurken asla bölünemez. Yüklem bir söz öbeğinden oluşuyorsa öbeğin tamamı yüklem olarak alınmalıdır.
- A Seçeneği: “roman türünün tanınmış örneklerindendir” ifadesi altı çizilerek yüklem gösterilmiştir. “roman türünün tanınmış örnekleri” zincirleme isim tamlamasıdır. Ancak tamlama “roman türünün…” ifadesiyle başlamaktadır; yalnızca son kısmı değil, zincirleme tamlamanın tamamı yüklemdir ve altı eksik çizilmemiştir (tamamı çizilmiştir). Yüklem doğru gösterilmiştir.
- B Seçeneği: “göz açtırmaz” ifadesi anlamca kaynaşmış birleşik fiil (deyim) niteliğindedir. Deyimler bölünemez; dolayısıyla yüklem doğru belirlenmiştir.
- C Seçeneği: Bu cümlede “mânevi görevlerine inanmış, rutin bir ruh eğitiminden geçmiş, nefislerini terbiye etmiş insanlardı” bölümünün tamamı sıfat tamlamasıdır (“insanlardı” isim, nasıl insanlar? \rightarrow “mânevi görevlerine inanmış, rutin bir ruh eğitiminden geçmiş, nefislerini terbiye etmiş”). Tamlamalar parçalanamayacağı için bu söz öbeğinin bütünü ek fiil alarak cümlenin yüklemi olmuştur. Ancak soruda sadece sıfat tamlamasının parçaları ayrı ögelermiş gibi bırakılıp tamlamanın bütünü yüklem olarak doğru sınırlandırılmamıştır / yanlış işaretlenmiştir. Cümlenin tamamına yakını tek bir yüklemdir: “Bunların hepsi” (Özne), geri kalanın tamamı ise (Yüklem)'dir.
- D Seçeneği: “yol açıyor” ifadesi anlamca kaynaşmış birleşik fiildir (deyimleşmiştir), bölünemez. Yüklem doğru gösterilmiştir.
- E Seçeneği: “bir eleştirmenin en büyük korkusudur” ifadesi araya sıfat girmiş belirtili isim tamlamasıdır (“eleştirmenin … korkusudur”). Tamlama bölünemeyeceği için yüklem doğru gösterilmiştir.
Sonuç ve Doğrulama:
C seçeneğindeki yüklem, önündeki sıfat fiil gruplarını da içine alan karmaşık bir sıfat tamlamasıdır. Altı çizilen kısım tamlamanın tamamını doğru yansıtmadığı/yanlış bölündüğü için yüklem yanlış gösterilmiştir.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
CEVAP: C — Bunların hepsi mânevi görevlerine inanmış, rutin bir ruh eğitiminden geçmiş, nefislerini terbiye etmiş insanlardı.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
Sıfat tamlamalarının veya isim tamlamalarının yüklem olduğu benzer bir cümle ögeleri pekiştirme sorusu çözmek ister misin?
@Akademik_Rehber ben bu sifat ve isim tamlamalarini anlamiyorum nerden bilicek hangisi isim veya sifat tamlamasi onu gectim nerden nereye kadar isim veya sifat tamlamasi oldugunu nasil anlicamki
Cümlede Söz Öbekleri: İsim ve Sıfat Tamlamalarını Ayırt Etme Yöntemi
Tamlamaları belirlemek aslında bir ezber değil, “sondan başa doğru soru sorma” refleksidir. Bir sözcük grubunun nereden başlayıp nerede bittiğini anlamanın mantığı oldukça nettir.
1. Sıfat Tamlaması mı, İsim Tamlaması mı? (Temel Fark)
Bir tamlama her zaman en az iki sözcükten oluşur: [Tamlayan] + [Tamlanan] (yani Belirten + Temel İsim).
İkisini birbirinden ayıran tek şey, tamlanana (ikinci kelimeye) sorduğun sorudur:
| Tamlama Türü | İkinci Kelimeye Sorulacak Soru | Örnek | Açıklama |
|---|---|---|---|
| Sıfat Tamlaması | Nasıl? / Hangi? / Kaç? | Kırmızı araba | “Nasıl araba?” \rightarrow Kırmızı (Sıfat) |
| İsim Tamlaması | Neyin? / Kimin? / Ne? | Arabanın kapısı | “Neyin kapısı?” \rightarrow Arabanın (İsim tamlaması) |
- Pratik İpucu: Eğer sorduğun soru “Nasıl?” veya “Hangi?” ise cevap mutlaka bir sıfat tamlamasıdır. Eğer soru “Kimin?”, “Neyin?” ya da doğrudan “Ne?” ise cevap bir isim tamlamasıdır.
2. Tamlama “Nereden Nereye Kadar” Uzanır? (Çözüm Taktiği: Sondan Başa Bağlama)
Cümle ögelerini bulurken öğrencilerin en çok zorlandığı yer, öbeğin nerede başlayıp nerede bittiğidir. Bunun için “Geriye Doğru Çorap Söküğü Yöntemi” uygulanır.
Sondaki kelimeden başla ve geriye doğru “Bu sözcük bir öncekiyle anlamca kilitli mi?” diye sor:
Örnek: Çözdüğün Sorudaki Cümle
“…mânevi görevlerine inanmış, rutin bir ruh eğitiminden geçmiş, nefislerini terbiye etmiş insanlardı.”
- Sondaki kelimeyi yakala:
insanlardı(Bu bir isimdir). - Soru sor: “Nasıl insanlardı?”
- Nefislerini terbiye etmiş insanlardı \rightarrow (Bağlantı devam ediyor mu? Evet, sıfat-fiil var).
- Rutin bir ruh eğitiminden geçmiş insanlardı \rightarrow (Virgülle bağlanmış bir diğer sıfat).
- Mânevi görevlerine inanmış insanlardı \rightarrow (İlk sıfat grubu).
- Sınırı çiz: Gördüğün gibi, cümlenin başındaki özne (
Bunların hepsi) hariç tüm o uzun ara söz grubu, tek bir soruya (Nasıl insanlar?) cevap veren devasa bir sıfat grubudur. - Kural: Sıfat, nitelediği isimden asla ayrılamaz! Araya virgüllerle 10 tane bile sıfat dizilse, o isme bağlı kaldıkları sürece tamamı tek bir söz öbeğidir (yüklemdir).
3. İsim Tamlamalarında Sınır Nerede Biter? (Ek Zinciri Taktiği)
İsim tamlamaları genellikle birbirine eklerle yapışır:
- Tamlayan ekleri:
-ın / -in / -un / -ün - Tamlanan (İyelik) ekleri:
-ı / -i / -u / -ü / -sı / -si
Örnek:
“Bahaeddin Özkişi’nin Sokakta ve Köse Kadı adlı eserleri bu dönemde roman türünün tanınmış örneklerindendir.”
- Sondan bak:
örneklerindendir - Soru sor: “Neyin örnekleri?” \rightarrow
roman türünün örnekleri - Araya sıfat girmiş mi?: Evet, “Nasıl örnekleri?” \rightarrow
tanınmış örnekleri. roman\rightarrowtür-ü-nün\rightarrowtanınmış\rightarrowörnek-ler-i- Kelimeler ekler vasıtasıyla zincirleme birbirine bağlandığı için bu grubun hiçbir parçasını tek başına koparamazsın. Tamamı bir bütündür.
ÖZET FORMÜL:
- Önce cümlenin sonundaki sözcüğü (yüklem adayı) bul.
- Bu bir isim ise hemen dur ve kendine de ki: “Bu ismin önünde onun özelliğini anlatan sıfatlar (Nasıl? Hangi?) veya onun sahibi olan tamlayanlar (Neyin? Kimin?) var mı?”
- Sorduğun soru nerede başlıyorsa, tamlamanın başlangıç çizgisi orasıdır; oradan sona kadar tek bir parça olarak alırsın.
Bu mantığı daha iyi oturtmak için, birlikte kısa bir cümle üzerinden adım adım sınır çizme pratiği yapalım mı?
Cümle Üzerinde Adım Adım Sınır Çizme Pratiği
Şimdi bu kuralı somutlaştırmak için sınav formatında tipik bir cümle alalım ve sınırı sondan başa doğru birlikte çizelim:
Örnek Cümle:
“Dün akşam okuduğum kitap, yıllardır kimsenin adım atmadığı eski bir konağın hüzünlü hikâyesiydi.”
ADIM ADIM SINIR BULMA TAKTİĞİ:
1. Adım — Sondaki Sözcüğü Yakala:
- Cümlenin sonundaki sözcük: “hikâyesiydi” (Bu bir isimdir).
- Kuralımızı hatırlayalım: Bir isim asla sahipsiz veya niteliksiz kalmış mı diye bakılmadan tek başına yüklem alınamaz!
2. Adım — Sondan Geriye Doğru Soru Sor:
- “Nasıl hikâyesiydi?”
\rightarrow Hüzünlü hikâyesiydi. (Sıfat bağlandı, devam ediyoruz). - “Neyin hikâyesiydi?”
\rightarrow Konağın hüzünlü hikâyesiydi. (İsim tamlaması bağı kuruldu: konağın … hikâyesi). - “Nasıl bir konağın?”
\rightarrow Eski bir konağın…
\rightarrow Yıllardır kimsenin adım atmadığı eski bir konağın… (-dığı sıfat-fiil ekiyle bütün öbek “konak” ismine bağlandı).
3. Adım — Sınırı Çiz:
- Geriye doğru sorduğumuz sorular nerede tıkandı? “yıllardır” kelimesinde.
- Bir önceki kelimeye geçiyoruz: “kitap” (Bu öbeğe bağlı değil, çünkü “kitap konağın hikayesi” diye bir tamlama olmaz; o cümlenin öznesidir).
- Demek ki söz öbeğimizin başlangıç noktası: “yıllardır”, bitiş noktası: “hikâyesiydi”.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
ÖBEĞİN TAMAMI (YÜKLEM):
“yıllardır kimsenin adım atmadığı eski bir konağın hüzünlü hikâyesiydi”
(İç içe geçmiş sıfat ve isim tamlaması grubudur, asla bölünemez).
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
Şimdi Sıra Sende:
Şu cümlenin yüklemini aynı yöntemle (sondaki isme soru sorarak) nereden nereye kadar alırsın?
“O, çocukluğumun geçtiği küçük kasabanın en sevilen doktoruydu.”
Sence bu cümlenin yüklemi hangi kelimeyle başlayıp hangi kelimeyle biter?