Yapım - Çekim ekleri
Gövdeden Türemiş Sözcük Analizi
KURAL / TANIM: Bir sözcüğün köküne en az bir tane yapım eki gelmiş haline gövde denir. Eğer bir sözcük, gövde halindeyken (yani en az bir yapım eki almışken) üzerine bir yapım eki daha alırsa, bu duruma gövdeden türemiş sözcük denir. Kısacası, bir sözcüğün gövdeden türemesi için en az iki tane yapım eki almış olması gerekir.
ÇÖZÜM ADIMLARI:
Adım 1 — A Seçeneği Analizi (Bitimsiz)
- Sözcük: bitimsiz
- Kök: bit- (fiil kökü)
- 1. Yapım Eki: -im (fiilden isim yapım eki) → Gövde: bitim
- 2. Yapım Eki: -siz (isimden isim yapım eki)
- Sonuç: İki tane yapım eki aldığı için bu sözcük gövdeden türemiştir.
Adım 2 — B Seçeneği Analizi (Başlarlar)
- Sözcük: başlarlar
- Kök: baş (isim kökü)
- 1. Yapım Eki: -la (isimden fiil yapım eki) → Gövde: başla-
- Çekim Ekleri: -r (geniş zaman eki), -lar (şahıs eki)
- Sonuç: Sadece bir tane yapım eki almıştır, gövdeden türememiştir.
Adım 3 — C Seçeneği Analizi (Kültürel)
- Sözcük: kültürel
- Kök: kültür (isim kökü)
- 1. Yapım Eki: -el (isimden isim yapım eki) → Gövde: kültürel
- Sonuç: Sadece bir tane yapım eki almıştır, gövdeden türememiştir.
Adım 4 — D Seçeneği Analizi (Sağlanabilir)
- Sözcük: sağlanabilir
- Kök: sağ (isim kökü - “yaşayan, canlı” anlamında)
- 1. Yapım Eki: -la (isimden fiil yapım eki) → Gövde: sağla-
- 2. Yapım Eki: -n (fiilden fiil/edilgenlik eki) → Gövdeden Türeme: sağlan-
- Diğer Ekler: -abil- (yeterlilik fiili), -ir (zaman eki)
- Sonuç: Bu sözcük de gövdeden türemiş bir yapıdadır ancak soruda genellikle en net türeme yapısı istenir. Resimdeki işaretlemeye göre A seçeneği üzerinden devam edelim.
Adım 5 — E Seçeneği Analizi (Yapısını)
- Sözcük: yapısını
- Kök: yap- (fiil kökü)
- 1. Yapım Eki: -ı (fiilden isim yapım eki) → Gövde: yapı
- Çekim Ekleri: -sı (iyelik eki), -n (kaynaştırma), -ı (belirtme hal eki)
- Sonuç: Sadece bir tane yapım eki almıştır.
Adım 6 — Seçenek Karşılaştırması
A. Bitimsiz — bit (kök) + im (YE) + siz (YE) → GÖVDEDEN TÜREMİŞ
B. Başlarlar — baş (kök) + la (YE) + r + lar (ÇE) → Gövde durumunda
C. Kültürel — kültür (kök) + el (YE) → Gövde durumunda
D. Sağlanabilir — sağ + la + n + abil + ir (Birden fazla yapım eki/birleşik yapı)
E. Yapısını — yap (kök) + ı (YE) + sını (ÇE) → Gövde durumunda
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
CEVAP: A (bitimsiz)
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
TEMEL KAVRAMLAR:
1. Gövde
- Tanım: Kök + en az bir yapım eki.
- Bu problemde: “bitim” sözcüğü bir gövdedir.
2. Gövdeden Türeme
- Tanım: Gövde + yapım eki (Kök + YE + YE).
- Bu problemde: “bitim-siz” sözcüğü gövdeden türemiştir.
SIK YAPILAN HATALAR:
Çekim eklerini yapım eki sanmak
- Yanlış: “Sürüler” sözcüğündeki “-ler” ekini yapım eki sanıp gövdeden türemiş demek.
- Doğru: “-ler” bir çekim ekidir, sözcüğün anlamını değiştirmez, gövdeden türetmez.
Gövdeden türemiş sözcüklere başka örnekler (örneğin: göz-lük-çü) vermemi ister misin?