Aşağıda X ve Y harfleri ile belirtilen tutulmalar sırasında Dünya ve Ay’ın Güneş’e uzaklıkları arasındaki ilişkiler gösterilmiştir:
X tutulması: Dünya’nın uzaklığı > Ay’ın uzaklığı
Buna göre X ve Y harfleri ile belirtilen tutulmalarla ilgili;
III. X tutulması gündüz, Y tutulması gece gerçekleşir.
II. Y tutulması sırasında Dünya’nın gölgesi Ay’ın üzerine düşer.
bilgilerinden hangileri doğrudur?
A) I ve II
B) II ve III
C) III ve IV
D) I, II ve IV
Güneş ve Ay Tutulmalarının Özellikleri ve Konum Analizi
KULLANILAN FORMÜL / KURAL: Güneş, Dünya ve Ay’ın aynı doğrultuda dizilmesiyle tutulmalar gerçekleşir. Ay, Güneş ile Dünya arasında olduğunda Güneş tutulması (yeni ay evresi, gündüz gözlemi); Dünya, Güneş ile Ay arasında olduğunda ise Ay tutulması (dolunay evresi, gece gözlemi) meydana gelir.
ÇÖZÜM VE SEÇENEK ANALİZİ
Güneş’e olan uzaklık ilişkilerine göre tutulma türlerini belirleyelim:
- X tutulması: Dünya’nın uzaklığı > Ay’ın uzaklığı olduğundan Ay, Güneş ile Dünya arasındadır (Güneş — Ay — Dünya). Bu olay Güneş tutulmasıdır.
- Y tutulması: Ay’ın uzaklığı > Dünya’nın uzaklığı olduğundan Dünya, Güneş ile Ay arasındadır (Güneş — Dünya — Ay). Bu olay Ay tutulmasıdır.
Öncüllerin incelenmesi:
- I. Öncül (Yanlış): Güneş tutulması (X) Ay’ın Dünya üzerindeki küçük gölge konisi nedeniyle birkaç dakika sürerken; Ay tutulması (Y) Dünya’nın büyük gölgesinden dolayı birkaç saat sürer. Dolayısıyla Y tutulması daha uzun sürer.
- II. Öncül (Doğru): Ay tutulmasında (Y) Dünya, Güneş ile Ay arasına girdiğinden Dünya’nın tam gölgesi Ay’ın üzerine düşer.
- III. Öncül (Doğru): Güneş tutulması (X) gündüz yaşanan bölgelerden, Ay tutulması (Y) ise gecenin yaşandığı yarım küreden gözlemlenir.
- IV. Öncül (Yanlış): Güneş tutulması (X) Ay’ın yeni ay evresinde, Ay tutulması (Y) ise dolunay evresinde gerçekleşir; öncülde durum ters verilmiştir.
Bu durumda doğru olan ifadeler II ve III’tür.
CEVAP: B) II ve III
SINAV NOTU / PÜF NOKTASI: Güneş’e olan mesafe sıralamasında ortada yer alan gök cismi daima gölgeyi oluşturan engeldir. Ay ortada ise Güneş tutulur ve yeni ay evresidir; Dünya ortada ise Ay tutulur ve dolunay evresidir.