Aşağıda, uzayda yaşamının farklı evrelerinde bulunan üç farklı gök cisminin kendi ağzından anlattığı bilgiler yer almaktadır.
X Cismi: "Ben büyük bir gaz ve toz bulutuyum. İçimde kütle çekimi sayesinde sıkışan maddeler yeni yıldızların doğmasına imkân sağlar.
Y Cismi: "Ben çok büyük kütleli bir yıldızdım. Ömrümün sonunda muazzam bir patlama geçirdim ve şimdi ışığın bile kaçamadığı çok güçlü bir çekim merkezine dönüştüm.
Z Cismi: "Ben orta büyüklükte bir yıldızım. Milyarlarca yıldır ısı ve ışık yayıyorum. Enerjim bittiğinde önce şişip kızıl bir deve dönüşeceğim. En sonunda beyaz bir cüce olarak sessizce veda edeceğim.
Verilen bilgilere göre soruları cevaplayınız.
A) Yukarıda kendisini tanıtan X, Y ve Z cisimlerinin bilimsel adlarını (kavram karşılıklarını) aşağıya yazınız.
X:1…
Y:1…
Z:1…
B) Metindeki Y cismi ile Z cisminin, yaşamlarının “son evrelerinin” neden birbirinden farklı olduğunu, yıldızların başlangıçtaki hangi temel özelliğiyle açıklarsınız?
Yıldızların Yaşam Döngüsü ve Gök Cisimlerinin Evrimi
Yıldızların yaşam döngüsü; bulutsu (nebula) adı verilen gaz ve toz bulutlarının kütle çekimi etkisiyle sıkışmasıyla başlayan ve yıldızın başlangıç kütlesine bağlı olarak kara delik, nötron yıldızı veya beyaz cüce şeklinde sonlanan astrofiziksel süreçtir.
a) Gök Cisimlerinin Bilimsel Adları (Kavram Karşılıkları)
- X Cismi: Bulutsu (Nebula) — Yıldızların doğum yeri olan, hidrojen, helyum ve diğer kozmik tozları barındıran yoğun gaz ve toz bulutudur.
- Y Cismi: Kara Delik — Büyük kütleli bir yıldızın süpernova patlaması geçirdikten sonra çekirdeğinin kendi içine çökmesiyle oluşan, ışığın dahi kaçamayacağı kadar güçlü bir çekim alanına sahip gök cismidir.
- Z Cismi: Orta / Küçük Kütleli Yıldız (Güneş Benzeri Yıldız) — Yaşamı boyunca hidrojen yakıtını tüketip kızıl dev evresine geçen ve ömrünü beyaz cüce olarak tamamlayan yıldız türüdür.
b) Son Evrelerin Farklı Olma Nedeni
Y ve Z cisimlerinin yaşamlarının son evrelerinin birbirinden farklı olması, yıldızların başlangıçtaki kütlesi (kütle miktarı) ile açıklanır.
- Büyük kütleli yıldızlar (Y cismi); nükleer yakıtlarını hızla tüketir, süpernova patlamasıyla yaşamını tamamlar ve geride nötron yıldızı ya da kara delik bırakır.
- Küçük ve orta kütleli yıldızlar (Z cismi); yakıtlarını daha yavaş tüketir, dış katmanlarını uzaya salarak kızıl dev ve gezegenimsi bulutsu evrelerinden geçer, geride beyaz cüce bırakır.
SINAV NOTU / PÜF NOKTASI: Yıldızların nasıl öleceğini ve yaşamlarının nasıl sonlanacağını belirleyen yegâne temel faktör başlangıç kütlesidir. Kütlesi Güneş’in kütlesinden çok daha büyük olan yıldızlar süpernova patlamasıyla kara delik veya nötron yıldızına; Güneş kütlesi civarındaki yıldızlar ise beyaz cüceye dönüşür.