Karstik Arazilerde Görülen Yer Şekilleri Boşluk Doldurma
Önemli Noktalar
- Karstik arazilerde oluşan en önemli şekiller yağmur ve sel sularının aşındırmasıyla şekillenir
- Doline, uvala, polye gibi terimler karstik çukur türlerini belirtir
- Sızma sonucu oluşan oyuklar ve akarsu vadileri yer şekillerinin çeşitliliğine işaret eder
Karstik arazilerde yer yüzeyinde ve altında oluşan çeşitli şekillere şu terimler verilir:
- Oluk veya yarıntılar: Kayalar üzerinde oluşan ve suyun etkisiyle açılan küçük kanallara rimp denir.
- Çanak şeklinde çukurlar: Suların erittiği ve çukurlaşan alanlara dolin adı verilir.
- Birleşmiş dolinlerden oluşan daha büyük çukurlara uvala denir.
- Uvalaların birleşmesiyle oluşan çok geniş çukurlara polye adı verilir.
- Yer altına suyun sızmasına yol açan çatlak ve oyuklara kırık veya çatlak denir (genellikle kanyon denmez, bu bağlamda kırık ya da çatlak uygun).
- Akarsuyun tamamen yerin altına inmesiyle oluşan ve devamı olmayan vadilere kayıp vadi denir.
- Akarsuların aşındırmasıyla oluşan dik yamaçlı derin vadilere ise kanyon denir.
Bu açıklamalara göre boşlukları şu şekilde doldurabilirsiniz:
Yeryüzünde yağmur ve sel sularının etkisiyle eğimli yamaçlardaki kayaçlar üzerinde oluşan oluk veya yarıntılara rimp adı verilmektedir. Suların arazide meydana getirdiği eritmeler sonucunda dolin adı verilen çanak şeklinde çukurlar, birkaç dolinin birleşmesiyle de uvala adı verilen çukurlar oluşmaktadır. Dolin ve uvalaların birleşmesiyle de polye adı verilen çok geniş çukurluklar oluşmaktadır. Karstlaşmış arazilerde yeryüzündeki suların yer altına sızmasına neden olan çatlak adı verilen oyuk ve çatlaklar meydana gelmektedir. Böyle yerlerde akarsuyun tamamen yer altına inmesiyle kayıp vadi adı verilen, devamı olmayan akarsu vadileri bulunmaktadır. Karstik arazilerde akarsuların yatağında yaptığı aşındırmalar ile dik yamaçlara sahip kanyon verilen derin vadiler meydana gelmektedir.
Sonraki Adımlar
Karstik arazi yer şekillerinin oluşum süreçleri ve örnek bölgeleri hakkında daha detaylı bilgi ister misiniz?
Aşağıda karstik arazilerde görülen yer şekilleri ile ilgili boşlukları uygun şekilde doldurunuz.
- Lapya, Dolin, Uvala, Polje, Ponör, Kör Vadi, Kanyon
Temel Noktalar
- Lapya: Yağmur ve sel sularının kayacık yüzeylerde oluşturduğu çözünme olukları.
- Dolin–Uvala–Polje serisi: Çukurlaşmanın ölçek büyümesine göre isim değişimi.
- Ponör, Kör Vadi ve Kanyon: Yer altına sızma, devamı olmayan vadiler ve derin aşınım vadileri.
İçindekiler
Detaylı Açıklama
- Lapya: Eğimli kireçtaşı yüzeylerde yağmur ve sel sularının oluşturduğu ince oluk ve yarıntılar. Yüzeydeki su kanalları, taşınan asidik suyun çözünmesiyle genişler.
- Dolin: Küçük, çanak biçimli çukurluklar. Yüzeysel çözünme erozyonu sonucu oluşur; çapları genellikle birkaç on metre kadardır.
- Uvala: Birkaç dolin’in birleşmesiyle oluşan, daha geniş ve girinti-çıkıntılı çukurluklardır. Yüzölçümü yüzlerce metreye ulaşabilir.
- Polje: Dolin ve uvala’ların birleşmesiyle ortaya çıkan çok geniş, ova biçiminde çöküntülerdir. Tarıma elverişli düz tabanlı karst çukurluklarıdır.
- Ponör: Yeryüzündeki suların yer altına sızdığı oyuk ve çatlak açıklıkları. Buralardan su, mağara sistemlerine geçer.
- Kör Vadi: Akarsuyun tamamen yeraltına indiği noktada vadi tabanı kesintiye uğrar; devamı yoktur.
- Kanyon: Karstik arazilerde akarsuların derine aşındırması sonucu dik yamaçlarla çevrili derin vadilerdir.
Karstik Yer Şekillerinin Karşılaştırması
| Özellik | Dolin | Uvala | Polje |
|---|---|---|---|
| Ölçek | Küçük (10–100 m) | Orta (100–1000 m) | Büyük (¹⁾ birkaç km²) |
| Oluşum | Tekil çukurluk | Birleşik dolin grubu | Uvala + dolin birleşmesi |
| Yüzey Özelliği | Çanak biçimli | Girintili-çıkıntılı | Düz tabanlı ova |
| Kullanım | Nadir tarım | Kısıtlı tarım | Tarıma elverişli zemin |
Özet Tablo
| Terim | Tanım |
|---|---|
| Lapya | Kireçtaşında oluşan çözünme olukları |
| Dolin | Küçük çanak çöküntüler |
| Uvala | Birkaç dolinin birleşmesiyle oluşan geniş çukur |
| Polje | Çok geniş, düz tabanlı karst çöküntüleri |
| Ponör | Suların yer altına sızdığı oyuk ve çatlaklar |
| Kör Vadi | Akarsuyun yeraltına indiği, devam etmeyen vadi |
| Kanyon | Dik yamaçlı, derin aşınım vadisi |
SSS
Q1. Karstik arazilerde lapya ile dolin arasındaki temel fark nedir?
A1. Lapya yüzeydeki çözünme olukları, dolin ise çanak biçimli çöküntülerdir.
Q2. Polje neden tarıma elverişlidir?
A2. Geniş ve düz tabanlı olması, su tutma kapasitesi ve verimli toprak örtüsü sağlar.
Q3. Kör vadi nasıl oluşur?
A3. Akarsu tamamen yeraltına sızdığında yüzeyde vadi tabanı kesintiye uğrar ve devamı kalmaz.
Q4. Ponör ile kanyon arasındaki ilişki nedir?
A4. Ponör, suların yeraltına sızma noktasıdır; kanyon ise yüzeyde derine aşınma sonucu oluşan derin vadi.
Birlikte birkaç karstik yer şekli örneği incelesek, Türkiye’den hangi yerleri ele almak istersiniz?
@Nisanur17