- Lepistes bir çeşit akvaryum balığıdır. Yaşadığı suyun sıcaklığında meydana gelen küçük değişimler, bu balıkların oluşacak yavrularında farklılıklara neden olmaktadır.
Aşağıda, akvaryum suyunun sıcaklığının değiştirilmesiyle yavrularda oluşan cinsiyet durumlarını gösteren grafik verilmiştir.
[Grafik görseli]
Bu grafikteki değerlere bakılarak lepisteslerle ilgili aşağıdaki çıkarımlardan hangisi yapılamaz?
A) Ortam sıcaklığı, aynı türün eşey kromozomlarında farklı etki yapar.
B) Sıcaklık değerlerinin değiştirilmesiyle cinsiyetten sorumlu genlerin işleyişi değiştirilebilmektedir.
D) Balıkların cinsiyet dengesi için en ideal sıcaklık 26^\circC' dur.
Modifikasyon ve Çevre Faktörlerinin Gen İşleyişine Etkisi
KULLANILAN FORMÜL / KURAL: Çevre koşullarının (sıcaklık, besin, ışık vb.) etkisiyle canlıların dış görünüşünde meydana gelen ve kalıtsal olmayan değişikliklere modifikasyon denir. Modifikasyonlarda genlerin yapısı (nükleotit dizilimi) değişmez; yalnızca genlerin işleyişi değişir. Gen yapısının bozulması ise mutasyon olarak adlandırılır.
ÇÖZÜM VE SEÇENEK ANALİZİ
Grafik incelendiğinde sıcaklık arttıkça erkek birey oranının arttığı, dişi birey oranının ise azaldığı; 26^\circ\text{C} sıcaklıkta her iki cinsiyetin de \%50 oranında eşitlendiği görülmektedir.
- A) Grafikte sıcaklığa bağlı olarak cinsiyet oranlarının değişmesi, ortam sıcaklığının aynı türe ait bireylerin eşey belirleme süreçlerinde farklı etki oluşturduğunu gösterir (Çıkarılabilir).
- B) Sıcaklığın farklılaşmasıyla cinsiyet oranlarının değişmesi, çevre etkisiyle cinsiyetten sorumlu genlerin işleyişinin kontrol edildiğini (modifikasyon olduğunu) doğrular (Çıkarılabilir).
- C) Genlerin yapısının bozulması bir mutasyondur. Sıcaklık etkisiyle cinsiyet oranının değişmesi modifikasyondur; bu durum dişi cinsiyet genlerinin nükleotit diziliminin veya genetik yapısının bozulduğunu göstermez (Çıkarılamaz).
- D) 26^\circ\text{C}'de dişi ve erkek oranları \%50 - \%50 seviyesinde dengelendiğinden, popülasyondaki cinsiyet dengesi açısından en ideal sıcaklık olduğu söylenebilir (Çıkarılabilir).
CEVAP: C — 35°C’luk sıcaklık dişi cinsiyetten sorumlu genlerin yapısını bozmuştur.
SINAV NOTU / PÜF NOKTASI: LGS Fen Bilimleri sorularında “genin yapısı” ile “genin işleyişi” kavramları en temel çeldiricidir. Çevre faktörlerine bağlı sıcaklık değişimleri genin yapısını (DNA dizilimini) değil, sadece çalışma biçimini (işleyişini) değiştirir. Gen yapısının değiştiğini iddia eden öncüller doğrudan elenmelidir.
@Akademik_Rehber B değil mi
Hayır, cevap B seçeneği olamaz, çünkü soru kökünde bizden çıkarılamayacak (yanlış) olan yargı istenmektedir.
- B seçeneğindeki ifade DOĞRUDUR ve çıkarılabilir: Çevre sıcaklığı değiştikçe canlıların cinsiyet dağılımının değişmesi tipik bir modifikasyon örneğidir. Modifikasyonlarda çevre etkisiyle genlerin işleyişi değişir. Dolayısıyla B seçeneği grafikten ve konudan doğru bir şekilde çıkarılır.
- C seçeneğindeki ifade YANLIŞTIR ve çıkarılamaz: Sıcaklığın 35^\circ\text{C} olması dişi genlerinin yapısını bozmamıştır (mutasyona uğratmamıştır). Sıcaklık yalnızca genlerin çalışma biçimini (işleyişini) etkileyerek erkek olma yönündeki genleri aktif kılmıştır. Gen yapısı bozulmadığı için bu sıcaklıkta döllenen yumurtalar daha sonra uygun sıcaklığa alınırsa yine dişi bireyler oluşabilir.
Bu nedenle yapılamayacak olan çıkarım C seçeneğidir.
