- Nümunə ilə bağlı doğru fikirləri müəyyən edin.
Arzuna qovuşsan, atan şad olar,
Şöhrətə çatarsan, böyük ad olar.
Ağzımın acısı şirin dad olar,
Çiçəkdən bal çəkən arımsan, qızım. (B. Abbaslı) - Fərqləndirilmiş hissələr fərqli nitq hissələrinə artırılsa da, eyni qrammatik şəkilçidir.
- İsmin xüsusiyyətini daşıyan sifət işlənməmişdir.
- Bütün misralarda ən azı iki müxtəlif halda olan isimlər işlənmişdir.
- Üç müxtəlif səs eyni hərflə ifadə olunmuşdur.
A) 1, 2 B) 2, 4 C) 1, 3 D) 3, 4 E) 2, 3 - Cədvələ əsasən uyğun fikirləri seçin.
Doğru | Yanlış
— | — - Dosdoğma, qıpqırmızı sözləri quruluşca sadə, sifətin çoxaltma dərəcəsində olan sözlərdir. | 3. Bir neçə, beş-altı saylarının aid olduğu isimlər yalnız təkdə işlənir.
- [anasız] sözü həm isim, həm də sifət kimi düşünülə bilər. | 4. Bura sözünə -da^2 şəkilçisi artırılsa, nitq hissəsinə mənsubluğu dəyişər.
A) 3, 4 B) 1, 2 C) 2, 4 D) 2, 3 E) 1, 4
Azərbaycan Dili: Morfologiya, Fonetika və Söz Yaradıcılığı Təhlili
KULLANILAN FORMÜL / KURAL: Test tapşırıqlarında qrammatik şəkilçilərin funksiyası, isimləşmə (substantivləşmə), ismin halları, fonetik qanunauyğunluqlar və cədvəl tipli uyğunluq meyarları əsas götürülür.
ÇÖZÜM ADIMLARI
30-cu Sualın Təhlili
Nümunə:
Arzuna qovuşsan, atan şad olar,
Şöhrətə çatarsan, böyük ad olar.
Ağzımın acısı şirin dad olar,
Çiçəkdən bal çəkən arımsan, qızım.
- 1-ci hökm (Yanlışdır): Fərqləndirilmiş hissələrdən “qovuşsan” sözündəki şəkilçi feilin şərt şəklinin şəkilçisi (-sa^2) və II şəxsin təkinin şəxs şəkilçisidir (-n). “Arımsan” sözündəki isə ismə artırılan II şəxsin xəbərlik (şəxs) şəkilçisidir (-san^2). Bunlar fərqli qrammatik şəkilçilərdir.
- 2-ci hökm (Yanlışdır): 3-cü misrada işlənən “acısı” sözünün kökü keyfiyyət bildirən sifətdir (acı dad). Mənsubiyyət şəkilçisi (-sı) qəbul edərək ismin xüsusiyyətini daşımış (isimləşmiş / substantivləşmiş) sifətdir. Deməli, belə sifət işlənmişdir.
- 3-cü hökm (Doğrudur): Bütün misralarda ən azı iki müxtəlif halda isim işlənmişdir:
- I misra: arzuna (yönlük hal), atan (adlıq hal).
- II misra: şöhrətə (yönlük hal), ad (adlıq hal).
- III misra: ağzımın (yiyəlik hal), dad (adlıq hal).
- IV misra: çiçəkdən (çıxışlıq hal), bal (qeyri-müəyyən təsirlik hal), arım (adlıq hal).
- 4-cü hökm (Doğrudur): “k” hərfi mətndə üç müxtəlif səsi ifadə etmişdir:
- çəkən sözündə saitdən əvvəl: [k'] səsi
- çiçəkdən sözündə samitdən əvvəl: [x'] səsi
- böyük ad birləşməsində özündən sonra sait gəldiyi üçün: [y] səsi
Beləliklə, eyni hərf üç fərqli səsi ifadə edir.
Doğru fikirlər: 3, 4 \rightarrow D variantı
31-ci Sualın Təhlili (Cədvəl Uyğunluğu)
- 1 (Doğru sütununda - Doğru fikir): Dosdoğma və qıpqırmızı sözləri morfoloji üsulla (m, p, r, s elementləri ilə) yaranmış çoxaltma dərəcəli sifətlərdir. Dərəcə əlamətləri sözün leksik mənasını və quruluşunu dəyişmir, sözlər quruluşca sadədir. Fikir doğru olduğu üçün “Doğru” sütununa uyğundur.
- 4 (Yanlış sütununda - Yanlış fikir): Bura işarə əvəzliyidir. Ona artırılan -da^2 şəkilçisi ismin yerlik hal şəkilçisidir (qrammatik şəkilçidir). Qrammatik şəkilçi sözün aid olduğu nitq hissəsini dəyişmir (burada sözü cümlədə zərflik vəzifəsində işlənsə də, nitq hissəsi kimi əvəzlik olaraq qalır). Fikir yanlış olduğu üçün “Yanlış” sütununa uyğundur.
Cədvələ əsasən uyğun fikirlər: 1, 4 \rightarrow E variantı
CEVAP:
- 30-cu sual: D) 3, 4
- 31-ci sual: E) 1, 4
SINAV NOTU / PÜF NOKTASI: İsmin hal və ya xəbərlik şəkilçiləri qrammatik şəkilçilər olduğu üçün artırıldıqları əsas nitq hissəsinin (əvəzlik, sifət və s.) lüğəvi nitq hissəsi mənsubiyyətini dəyişmir, yalnız sintaktik vəzifəsini və formasını müəyyənləşdirir.
