- Aristoteles’e göre insan, doğası gereği toplumsal ve siyasal bir canlıdır (zoon politikon). Birey kendi kendine yetemez; beslenme, barınma, ahlaki olgunlaşma ve erdemli bir hayat sürdürebilme ancak diğer insanlarla bir arada kurulan bir topluluk içinde mümkündür. İnsanların eksikliklerini tamamlama ve iyiye ulaşma gayesi önce aileyi, ardından köyü ve nihayetinde en yetkin organizasyon olan devleti ortaya çıkarmıştır.
Aristoteles’in devlet anlayışını yansıtan bu parçadan aşağıdaki yargılardan hangisine ulaşılabilir?
A) Devlet, bireylerin kendi yetersizliklerini aşma ve ortak yaşam kurma gereksiniminden doğmuştur.
B) Devlet, bireylerin özgürlüklerini kısıtlayan yapay bir sözleşmenin ürünüdür.
C) Toplumsal yaşam insan doğasına aykırı kurallarla şekillenmiştir.
D) İnsanlar maddi ihtiyaçlarını tek başlarına rahatlıkla karşılayabileceek potansiyele sahiptir.
E) Devletin varlık sebebi yalnızca bireylerin can ve mal güvenliğini sağlamaktır. - Soren Kierkegaard’a göre modern çağın en büyük trajedisi, bireyin kalabalıklar içinde erimesi ve toplumun anonim kuralları arkasına sığınarak kendi benliğini yitirmesidir. İnsanların büyük bir kısmı, genelgeçer doğruları ve hazır kabulleri sorgulamadan benimseyerek “herkes gibi” yaşamayı tercih eder; çünkü kendi adına karar vermek derin bir varoluşsal kaygıyı beraberinde getirir. Oysa hakiki ve sahici bir insan olabilmek, bu kaygıdan kaçmak yerine onu cesaretle göğüslemeyi gerektirir. Birey, çoğunluğun konforlu sürü psikolojisinden koparak kendi kararlarını tek başına vermeli ve yaşam yolculuğuna kendi iradesiyle yön vermelidir.
Kierkegaard’ın bu görüşü aşağıdaki yargılardan hangisiyle özetlenebilir?
A) Ahlaki hayat, toplumun ortak normlarına uyum sağlamakla olanaklıdır.
B) Sahici bir varoluş, bireyin kalıpları aşıp kendi kararlarını sahiplenmesiyle kurulur.
C) Bireysel tercihler, toplumsal düzenin gerektirdiği sınırlara tabi olmalıdır.
D) Doğru yaşam biçimi, nesnel ve değişmez evrensel yasalara bağlılıktır.
E) Bireyin eylemlerine rehberlik edecek tek ölçüt geleneksel ahlaktır. - Sofist filozof Gorgias’a göre nesnel ve herkes için geçerli bir bilgiye ulaşmak imkânsızdır. O, bu şüpheci ve inkârcı tavrını meşhur üç önermesiyle özetler: “Hiçbir şey yoktur; olsa bile bilinemez; bilinse bile başkalarına aktarılamaz.” Varlık alanının insan zihninden bağımsız bir gerçekliği bulunmadığı gibi, duyumlar ve zihinsel süreçler de kişiden kişiye farklılık gösterir. Üstelik dilin yetersizliği ve öznelliği, sahip olunan kanaatlerin başka bir zihne olduğu gibi aktarılmasını olanaksız kılar. Dolayısıyla hakikat, zihinlerin üzerinde uzlaşabileceği nesnel bir bilgi nesnesi olamaz.
Buna göre sofist filozofların bilgi görüşünü aşağıdaki yargılardan hangisi destekler?
A) Akıl, varlığın hakikatine aracısız ulaşabilen temel kaynaktır.
B) Doğru bilgi, varlıkla zihnin tam bir mantıksal uyumundan doğar.
C) Bilgilerimizin kesinliği duyularla test edilebilir olmasına bağlıdır.
D) Nesnel ve genelgeçer bir bilgi mümkün değildir.
E) Bilgi, insan zihninde doğuştan örtük olarak mevcuttur. - Descartes’a göre evren ve insan varlığı tek bir ilkeye indirgenerek açıklanamaz. O, varlığın temeline nitelikleri bakımından birbirinden bütünüyle farklı ve bağımsız iki ayrı töz yerleştirir: Düşünen töz (res cogitans ) ve yer kaplayan töz ( res extensa). Zihin ya da ruh, düşünen fakat mekânda yer kaplamayan bir yapıya sahipken; beden ya da madde, mekânda yer kaplayan ancak düşünme yetisi bulunmayan bir varlıktır. Descartes, bu iki tözün insanda bir arada bulunduğunu fakat birbirine asla indirgenemeyeceğini savunarak varlığı yalnızca maddeyle veya yalnızca düşünceyle açıklamaya çalışan yaklaşımları reddeder.
Descartes’ın bu parçada açıklanan varlık görüşü aşağıdakilerden hangisidir?
A) Varlığın birbirine indirgenemeyen iki ayrı tözden oluştuğunu savunan düalizm
B) Varlığın temeline tek bir ilke koyan monizm
C) Varlığın çok sayıda ilkeden meydana geldiğini ileri süren plüralizm
D) Varlığı sürekli bir değişim ve oluş süreci olarak gören oluş anlayışı
E) Varlığın algıya ve bilince bağlı olduğunu öne süren fenomenoloji
TYT Felsefe: Siyaset, Varlık ve Bilgi Felsefesi Soru Analizleri
KULLANILAN FORMÜL / KURAL: Felsefe sorularında ana düşünce metindeki temel argümana dayanır. Aristoteles devleti doğal bir kurum olarak görür; Kierkegaard varoluşçu özgürlüğü savunur; Sofistler (Gorgias) genelgeçer bilginin imkânsızlığını (septisizm/rölativizm) öne sürer; Descartes ise madde ve ruhu iki ayrı töz kabul eden düalizmin (ikicilik) temsilcisidir.
ÇÖZÜM VE SEÇENEK ANALİZİ
11. Soru: Aristoteles’in Devlet Anlayışı
Metinde insanın tek başına kendine yetemediği (zoon politikon), eksikliklerini gidermek ve erdemli bir yaşama ulaşmak amacıyla sırasıyla aile, köy ve devleti kurduğu belirtilmiştir. Aristoteles için devlet, insanın doğal gereksinimlerinden doğan organik bir yapıdır.
- A) Parçadaki “Birey kendi kendine yetemez… İnsanların eksikliklerini tamamlama gayesi… devleti ortaya çıkarmıştır” ifadesini birebir karşılar.
- B) Aristoteles devleti “yapay bir sözleşme” değil, “doğal bir organizma” sayar (Sözleşmeci yaklaşım Hobbes, Locke, Rousseau’ya aittir).
- C) Parçaya göre toplumsal yaşam insan doğasının gereğidir, aykırı değildir.
- D) Metin tam tersine insanın tek başına yetersiz olduğunu belirtir.
- E) Amaç yalnızca güvenlik değil, ahlaki olgunlaşma ve "iyi yaşam"a ulaşmaktır.
CEVAP (11. Soru): A) Devlet, bireylerin kendi yetersizliklerini aşma ve ortak yaşam kurma gereksiniminden doğmuştur.
12. Soru: Kierkegaard ve Varoluşçuluk
Kierkegaard; bireyin sürü psikolojisinden, hazır doğrulardan ve toplum kalıplarından sıyrılarak varoluşsal kaygıyı cesaretle göğüslemesini ve kendi yaşamına kendi iradesiyle yön vermesini savunur.
- A) Kierkegaard toplum normlarına uyumu değil, bireysel özgünlüğü yüceltir.
- B) “Sürü psikolojisinden koparak kendi kararlarını tek başına vermeli…” cümlesi tam olarak bu yargıyı özetler.
- C) Bireyin toplumsal sınırlara tabi olmasını değil, özgürleşmesini savunur.
- D) Evrensel ve değişmez nesnel yasalar varoluşçuluğun reddettiği soyut kabullerdir.
- E) Geleneksel ahlakı değil, bireysel otantik sorumluluğu temel alır.
CEVAP (12. Soru): B) Sahici bir varoluş, bireyin kalıpları aşıp kendi kararlarını sahiplenmesiyle kurulur.
13. Soru: Sofistler ve Bilgi Görüşü (Gorgias)
Gorgias’ın “Hiçbir şey yoktur; olsa bile bilinemez; bilinse bile aktarılamaz” sözü; bilginin imkânını kökten reddeden agnostik ve nihilisitik epistemolojiyi özetler. Algıların ve dilin öznelliği nedeniyle herkes için geçerli nesnel bir hakikat kurulamaz.
- A) Akla mutlak güven rasyonalizme aittir; Sofistler duyumların göreceliğini vurgular.
- B) Zihin ile nesne uyumu uygunluk kuramıdır; Gorgias nesnel bilginin kurulamayacağını savunur.
- C) Parçada duyuların kişiden kişiye değiştiği, bu yüzden kesinlik sağlayamayacağı belirtilir.
- D) “Dolayısıyla hakikat, zihinlerin üzerinde uzlaşabileceği nesnel bir bilgi nesnesi olamaz” çıkarımıyla birebir örtüşür.
- E) Doğuştan bilgi anlayışı (apriori) Platon ve Sokrates’e aittir; Sofistler reddeder.
CEVAP (13. Soru): D) Nesnel ve genelgeçer bir bilgi mümkün değildir.
14. Soru: Descartes’ın Töz Anlayışı (Düalizm)
Descartes evreni tek bir ilkeyle (monizm) açıklayan materyalizm veya idealizm yerine, birbirine indirgenemeyen iki ayrı bağımsız töz kabul eder: Düşünen töz (res cogitans / ruh) ve yer kaplayan töz (res extensa / madde). Bu iki tözlü varlık görüşüne felsefede düalizm (ikicilik) denir.
- A) Birbirine indirgenemeyen iki ayrı tözü savunan yaklaşım düalizmdir.
- B) Monizm, varlığı tek bir ilkeye (yalnızca madde veya yalnızca ide) indirger.
- C) Plüralizm, ikiden çok ilke kabul eder (örneğin Empedokles’in 4 ögesi).
- D) Oluş anlayışı varlığı sürekli bir akış ve değişim sayar (Herakleitos).
- E) Fenomenoloji, özün bilincine odaklanır (Husserl).
CEVAP (14. Soru): A) Varlığın birbirine indirgenemeyen iki ayrı tözden oluştuğunu savunan düalizm
SINAV NOTU / PÜF NOKTASI: TYT Felsefe’de kavram eşleştirmelerine dikkat edilmelidir: Tek ilke monizm, iki ilke düalizm, ikiden çok ilke plüralizmdir. Bilginin imkânsızlığı denince akla Sofistler ve Septikler, devletin insanın doğasından kaynaklanan zorunlu bir kurum olduğu vurgulandığında ise Platon ve Aristoteles gelir.