Anlatım Bozukluğu
15. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde deyimin yan-
liş kullanılması, anlátım bozukluğuna neden ol-
muştur?
eci nu
um r s
A)) Kaymakamla konuşurken dikkatli ol, fincanci
katırlàrını ürkütme sakın!
-B
Bana karışmaya hakkıniz yok, birakin beni,
hayatımı yaşamakistiyorum.
eKalibımı koyarım ki o, bu işi yapmamiştir.
D} Artik burada kalamam, iş hayatmemat mesele-
sine döndü.
E) Hemen her gün bir bahane buluyor, çalışmıyor
ve hazırdan yiyordu)
ariK
Deyimin Yanlış Kullanılmasından Kaynaklanan Anlatım Bozukluğu
Bu soruda, cümle içerisinde kullanılan bir deyimin, cümlenin anlamına veya bağlamına uygun olmaması sebebiyle oluşan anlatım bozukluğunu bulmamız isteniyor.
ÇÖZÜM ADIMLARI:
Adım 1 — A Seçeneğinin Analizi
“Kaymakamla konuşurken dikkatli ol, fincancı katırlarını ürkütme sakın!” cümlesinde kullanılan deyim **“fincancı katırlarını ürkütmek”**tir. Bu deyim; “birinin işine karışarak veya hassas olduğu bir konuda ileri geri konuşarak onu sinirlendirmek, büyük bir tepki çekmek” anlamında kullanılır. Kaymakam gibi üst makamdaki biriyle konuşurken tedbirli olunması gerektiğini ifade etmek için bu deyimin kullanımı bağlama tamamen uygundur. Burada bir bozukluk yoktur.
Adım 2 — B Seçeneğinin Analizi
“Bana karışmaya hakkınız yok, bırakın beni, artık hayatımı yaşamak istiyorum.” cümlesinde “hayatını yaşamak” deyimi, gününü gün etmek veya dilediği gibi özgürce yaşamak anlamında kullanılmıştır. Cümlenin genel anlamıyla uyumludur, bir bozukluk bulunmamaktadır.
Adım 3 — C Seçeneğinin Analizi
“Kalıbımı koyarım ki o, bu işi yapmamıştır.” cümlesinde kullanılan deyim “kalıbını koymak” değil, doğrusu “kalıbını basmak” olmalıdır. “Kalıbını basmak” deyimi, bir şeyin doğruluğuna çok güvenildiğini ve buna kefil olunduğunu belirtmek için kullanılır. Deyimler kalıplaşmış söz öbekleri olduğu için içindeki kelimeler değiştirilemez. “Basmak” yerine “koymak” kelimesinin kullanılması bir anlatım bozukluğudur.
Adım 4 — D Seçeneğinin Analizi
“Artık burada kalamam, iş hayat memat meselesine döndü.” cümlesinde “hayat memat meselesi” deyimi, ölüm kalım savaşı kadar önemli ve kritik bir durum anlamında kullanılmıştır. Bağlama uygundur.
Adım 5 — E Seçeneğinin Analizi
“Hemen her gün bir bahane buluyor, çalışmıyor ve hazırdan yiyordu.” cümlesinde “hazırdan yemek” deyimi, birikmiş paradan harcamak veya emek sarf etmeden geçinmek anlamında kullanılmıştır. Cümledeki “çalışmıyor” ifadesiyle anlamca örtüşmektedir.
Adım 6 — Seçenek Karşılaştırması
A. Deyim doğru ve yerinde kullanılmıştır.- B. Deyim doğru ve yerinde kullanılmıştır.
C. “Kalıbını basmak” deyimi yanlış bir kelimeyle (“koymak”) kullanılarak kalıplaşmış yapısı bozulmuştur.- D. Deyim doğru ve yerinde kullanılmıştır.
- E. Deyim doğru ve yerinde kullanılmıştır.
Adım 7 — Son Doğrulama
Deyimler, dilde kalıplaşmış ifadelerdir. Kelimelerinin yerine eş anlamlıları dahi getirilemez. “Kalıbını basmak” yerine “Kalıbını koyarım” demek, deyimin yapısını bozduğu için teknik olarak “deyim yanlışlığı” kaynaklı bir anlatım bozukluğudur.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
CEVAP: C) Kalıbımı koyarım ki o, bu işi yapmamıştır.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
TEMEL KAVRAMLAR:
1. Deyimlerin Kalıplaşmış Yapısı
- Tanım: Deyimler, en az iki kelimenin bir araya gelerek kendi anlamları dışında yeni bir anlam kazanmasıyla oluşur.
- Bu problemde: “Kalıbını basmak” deyimindeki “basmak” fiili değiştirildiği için anlatım bozukluğu oluşmuştur.
SIK YAPILAN HATALAR:
Kelimelerin Yerini Değiştirmek
- Yanlış: “Kalıbını koymak” veya “Suratı asılmak” yerine “Yüzü asılmak” (Bazen halk ağzında kullanılsa da sınav dilinde bozukluktur).
- Doğru: “Kalıbını basmak”, “Surat asmak”.
- Neden yanlış: Deyimlerin kelimeleri dondurulmuştur; değiştirilmeleri anlatımı bozar.
Anlatım bozukluklarının diğer türleri (özne-yüklem uyumsuzluğu, gereksiz sözcük kullanımı gibi) hakkında da örnek çözümler görmek ister misin?