Anlam genişlemesi yoluyla somut anlamlı bir sözcük soyut anlamda kullanılabilir. Örneğin “kafa” sözcüğü, insanın bir organı olup somut anlamdadır. “Eğer kafana yatmayan durumlar varsa bunları bilmek isterim.” cümlesinde “kafa” sözcüğü “akıl, mantık” anlamına gelerek soyutlaşmıştır.
Bu açıklamaya uygun bir kullanım aşağıdakilerden hangisinde vardır?
A) Gariplerin, yoksulların sesini duymayan insanları sev- mem.
B) Sözün değerini bilmiyoruz artık; romana, hikâyeye, şiire ilgi kalmadı.
C) Yıldan yıla güzel bir şehre dönüşüyor ilimiz.
D) Çocuklara yetenekli olduğu meslekleri tavsiye etmeli- yiz.
E) Dizginlenmemiş at gibi özgürce yazıyordu.
Somut Anlamlı Bir Sözcüğün Anlam Genişlemesiyle Soyut Anlam Kazanması (Soyutlaştırma)
ÇÖZÜM ADIMLARI:
Adım 1 — A Seçeneğinin Analizi
“Gariplerin, yoksulların sesini duymayan insanları sevmem.” cümlesinde ses sözcüğü temel anlamıyla işitme duyusuyla algılanabilen somut bir kavramdır. Ancak bu cümlede “yoksulların feryadı, çağrısı, yardım isteği ya da durumu” anlamında kullanılarak soyutlaşmıştır. Dolayısıyla somut anlamlı bir sözcük anlam genişlemesi yoluyla soyut anlam kazanmıştır.
Adım 2 — B Seçeneğinin Analizi
“Sözün değerini bilmiyoruz artık; romana, hikâyeye, şiire ilgi kalmadı.” cümlesinde sözcükler genel/temel anlamlarıyla kullanılmış olup somuttan soyuta bir anlam genişlemesi gerçekleşmemiştir.
Adım 3 — C Seçeneğinin Analizi
“Yıldan yıla güzel bir şehre dönüşüyor ilimiz.” cümlesinde yer alan sözcüklerde somut bir kavramın soyutlaştırılması söz konusu değildir.
Adım 4 — D Seçeneğinin Analizi
“Çocuklara yetenekli olduğu meslekleri tavsiye etmeliyiz.” cümlesinde kavramlar kendi anlam alanı içinde kullanılmıştır; somuttan soyuta bir geçiş yoktur.
Adım 5 — E Seçeneğinin Analizi
“Dizginlenmemiş at gibi özgürce yazıyordu.” cümlesinde somut bir varlık olan “at” benzetme unsuru olarak kullanılmıştır; anlam genişlemesiyle soyut bir anlama dönüşmemiştir.
Adım 6 — Seçenek Karşılaştırması
A. Gariplerin, yoksulların sesini duymayan insanları sevmem. — “Ses” (somut) sözcüğü “dert, çağrı, yardım isteği” anlamında soyutlaştığı için DOĞRU.
B. Sözün değerini bilmiyoruz artık; romana, hikâyeye, şiire ilgi kalmadı. — Somuttan soyuta geçiş yoktur, YANLIŞ.
C. Yıldan yıla güzel bir şehre dönüşüyor ilimiz. — Soyutlaştırma yoktur, YANLIŞ.
D. Çocuklara yetenekli olduğu meslekleri tavsiye etmeliyiz. — Soyutlaştırma yoktur, YANLIŞ.
E. Dizginlenmemiş at gibi özgürce yazıyordu. — Benzetme ilgisi kurulmuştur, soyutlaştırma yoktur, YANLIŞ.
Adım 7 — Son Doğrulama
İşitme duyusuyla algılanabilen somut bir kavram olan ses, cümlede “yardım çığlığı / yakarış” anlamı kazanarak zihinsel bir kavrama (soyut anlama) dönüştüğü için açıklamaya tam olarak uygundur.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
CEVAP: A) Gariplerin, yoksulların sesini duymayan insanları sevmem.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
Soyutlaştırma ve somutlaştırma (anlam olayları) ile ilgili benzer bir örnek soru çözerek konuyu daha da pekiştirmek ister misin?