Ana karakter olarak insanı göremediğimiz anlatıilarla’karşılaşmamız çok eskiye dayanır. En çok da kadim
metinlerde görürüz onları. Çocukken Ezop’un,
La Fontaine’in fablarını dinleyen herkes, laf ebesi horoz
ile onu yemek isteyen kurdu, kurnaz tilki ile ağzındaki
peyniri kaptiran şaşkın kargayi ve bu hikâyelerdeki
diğer birçok kahramanı bilir. Peki, bu karakterler çağdaş
metinlerde karşımıza nasil çikıyor? Bizi tũm doğalliğıyla
heyecanlandirabilecek bir fabl karakteri ile karşilaşabiliyor
muyuz?
Bu parçadaki alti çizili sözcüklerden hangisi
diğerlerinden farklı bir ek almştır?
A) I
B) II
C) ill
D) IV
2020
E) V
Xss L
Kuşa
Ökü
gibi
avi
nein
Ohra
y
Bu parçadaki altı çizili sözcüklerden hangisi diğerlerinden farklı bir ek almıştır?
ÇÖZÜM ADIMLARI:
Adım 1 — Altı çizili sözcükleri ve aldıkları ekleri belirleyelim.
Soruda verilen altı çizili sözcükler ve aldıkları ekler şunlardır:
- I. “insanı” - -ı eki
- II. “kurdu” - -u eki
- III. “peyniri” - -i eki
- IV. “bizi” - -i eki
- V. “karakteri” - -i eki
Adım 2 — Her bir ekin işlevini inceleyelim.
Türkçede “-ı, -i, -u, -ü” ekleri iki farklı işlevde kullanılabilir:
- Belirtme Hali Eki (İsmin -i Hali): Bir ismi, fiilin doğrudan etkilediği nesne yapar. “Neyi?”, “Kimi?” sorularına cevap verir.
- Örnek: “Kitabı oku.” (Neyi oku? Kitabı)
- İyelik Eki (3. Tekil Şahıs İyelik Eki): Bir varlığın kime veya neye ait olduğunu belirtir. “Onun” anlamı katar.
- Örnek: “Kitabı çok güzeldi.” (Onun kitabı)
Şimdi her bir altı çizili sözcükteki ekin işlevini değerlendirelim:
- I. “insanı”: “insanı göremediğimiz” ifadesinde “göremediğimiz” fiilinin nesnesidir. “Kimi göremediğimiz?” sorusuna “insanı” cevabını verir. Bu bir belirtme hali ekidir.
- II. “kurdu”: “yemek isteyen kurdu” ifadesinde “yemek isteyen” eyleminin nesnesidir. “Kimi yemek isteyen?” sorusuna “kurdu” cevabını verir. Bu bir belirtme hali ekidir.
- III. “peyniri”: “peyniri kaptıran” ifadesinde “kaptıran” eyleminin nesnesidir. “Neyi kaptıran?” sorusuna “peyniri” cevabını verir. Bu bir belirtme hali ekidir.
- IV. “bizi”: “bizi… heyecanlandırabilecek” ifadesinde “heyecanlandırabilecek” fiilinin nesnesidir. “Kimi heyecanlandırabilecek?” sorusuna “bizi” cevabını verir. Bu bir belirtme hali ekidir.
- V. “karakteri”: “bir fabl karakteri ile karşılaşabiliyor muyuz?” ifadesinde “karakteri” sözcüğündeki “-i” eki, “fabl karakteri” tamlamasını oluşturur ve “onun karakteri” anlamı taşımaz. Bu, bir ismin başka bir isme aitliğini (tamlanan eki) belirtir ve 3. tekil şahıs iyelik ekidir. (Fablın karakteri anlamında bir tamlama kurmaktadır.)
Adım 3 — Farklı işlevdeki eki belirleyelim.
Yapılan incelemeye göre I, II, III ve IV numaralı sözcüklerdeki ekler belirtme hali eki iken, V numaralı sözcükteki ek iyelik ekidir.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
CEVAP: E) V
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
TEMEL KAVRAMLAR:
1. Belirtme Hali Eki (-ı, -i, -u, -ü)
- Tanım: Bir ismin yüklemdeki eylemden doğrudan etkilendiğini gösteren ektir. İsmin “-i” hali olarak da bilinir.
- Bu problemde: “insanı”, “kurdu”, “peyniri”, “bizi” sözcüklerindeki ekler, ilgili eylemlerin nesnesini belirtir.
2. İyelik Eki (-ı, -i, -u, -ü)
- Tanım: Bir ismin kime veya neye ait olduğunu bildiren ektir. Özellikle 3. tekil şahıs iyelik eki, bir varlığın başka bir varlığa ait olduğunu gösterir (onun anlamı katar).
- Bu problemde: “karakteri” sözcüğündeki ek, “fabl karakteri” tamlamasında tamlanan eki görevindedir ve aitlik bildirir.
SIK YAPILAN HATALAR:
Belirtme Hali Eki ile İyelik Ekini Karıştırma
- Yanlış: “O kitabı çok severim.” cümlesindeki “-ı” ekinin iyelik eki olduğunu düşünmek.
- Doğru: Bu cümledeki “-ı” eki belirtme hali ekidir (“Neyi severim? kitabı”). İyelik eki, aitlik bildirir; örneğin “Kitabı yıpranmıştı” (Onun kitabı).
- Neden yanlış: Her iki ek de aynı sesçil yapıya sahip olduğu için işlevleri karıştırılabilir. “Neyi/Kimi?” sorusuna cevap veriyorsa belirtme, “Kimin/Neyin?” sorusuna cevap veriyorsa (veya isim tamlamasının ikinci ögesi ise) iyelik ekidir.
Bu konuyu pekiştirmek için benzer bir soru çözmemi ister misin?