Sorunun Çözümü: Yaylar ve Enerji Hesabı
Sorunun Özeti:
Soruda verilen bilgilere göre, yayların uzama miktarı ile gerilme kuvveti arasında F(x) = k \cdot x bağıntısı vardır. Enerji harcaması şu eşitlik ile hesaplanmaktadır:
Bu enerji yay uzandıkça harcanan enerjiyi ifade eder. Yukarıdaki bilgiler doğrultusunda, verilen yayların enerji harcaması üzerinden örnek bir yayda 60 cm’lik uzamaya karşılık harcanan enerji miktarı sorulmaktadır.
İlk Veriler:
-
Şekil 1’deki yay, başlangıçta 25 cm’dir. Şekil 2’de uzamasına bağlı olarak 45 cm uzunluğa gelmek için 5 joule enerji harcanmış.
- Uzama miktarı: 45 cm - 25 cm = 20 cm (0.2 m).
- Harcanan enerji: W = 5 \ \text{J}.
-
Bu bilgiye göre yay sabiti k (yay sertliği) bulunabilir.
-
Şekil 1 ile özdeş bir başka yay, 30 cm başlangıç uzunluğuna sahiptir ve 60 cm uzunluğuna ulaşması için gereken enerji miktarı sorulmaktadır.
- Uzama miktarı: 60 cm - 30 cm = 30 cm (0.3 m).
Yay Sabiti k Hesabı:
Enerji formülü:
Bu integral çözülerek:
Enerji için başlangıç ve bitiş değerleri yerine koyulmalıdır:
- Başlangıç Uzunluğu (a): 25 cm = 0.25 \ \text{m},
- Bitiş Uzunluğu (b): 45 cm = 0.45 \ \text{m}.
Enerji verilmiş: W = 5 J. Buna göre:
Hesaplama:
- (0.45)^2 = 0.2025, (0.25)^2 = 0.0625.
- Fark: 0.2025 - 0.0625 = 0.14.
Gerekli Enerji Hesabı (30 cm → 60 cm):
Yeni yayda başlangıç uzunluğu a = 0.3 \ \text{m}, bitiş uzunluğu b = 0.6 \ \text{m} için enerji:
k = 71.43 \ \text{N/m}, yerine koyarak:
- (0.6)^2 = 0.36, (0.3)^2 = 0.09.
- Fark: 0.36 - 0.09 = 0.27.
Sonuç:
Yayı 60 cm uzunluğuna getirebilmek için 10.75 joule enerji gerekir. Doğru seçenek:
B) 10,75
Aynı yay sabiti (k) geçerli olduğundan bu tip sorularda harcanan enerji, uzama miktarının karesiyle orantılıdır. Problemi adım adım şöyle çözebiliriz:
-
İlk bilgiye göre 25 cm’den 45 cm’e uzatma (20 cm’lik uzama) için harcanan enerji 5 J ise, yayın uzama‐enerji ilişkisi
[
W = \tfrac{1}{2} , k , x^2
]
bağıntısıyla verilir. Burada (x) uzama miktarıdır. Dolayısıyla
[
5 ;=; \tfrac{1}{2} , k ,(20)^2
\quad\Longrightarrow\quad
5 ;=; 200,k
\quad\Longrightarrow\quad
k = \tfrac{5}{200};=;0{,}025.
] -
Aynı yay sabitine sahip fakat doğal (sıkısız) uzunluğu 30 cm olan yeni bir yayı 60 cm’e getirmek istediğimizde, uzama miktarı
[
60 - 30 ;=; 30 \text{ cm}.
]
Gene
[
W’ = \tfrac{1}{2} , k , x’^2
]
bağıntısını kullanırsak
[
W’ = \tfrac{1}{2} ,\times,0{,}025,\times,(30)^2
= 0{,}0125 ,\times,900
= 11{,}25\text{ J}.
]
Dolayısıyla 30 cm’lik bir yayı 60 cm’e uzatmak için harcanan enerji 11,25 J olur. Seçeneklerde bu, 11,25 J (C) olarak yer almaktadır.
Buna göre, Şekil 1’deki yay ile özdeş 30 cm uzunluğundaki bir yayı 60 cm uzunluğuna getirebilmek için kaç joule enerji harcanır?
Answer:
1) Temel Bilgiler ve Formül
Bir yaya uygulanan kuvvet, uzama miktarıyla orantılı olup Hooke Yasası gereği şu şekilde ifade edilir:
- F(x) = k · x
Yayın uzamasından dolayı harcanan iş (enerji) ise şudur:
Burada:
- k, yay sabiti
- Δx, yayın uzama miktarıdır.
2) Verilen Bilgiler
• Şekil-1’deki 25 cm’lik bir yay 45 cm’e uzatıldığında (yani 20 cm uzadığında) harcanan enerji 5 Joule.
• Aynı tür ve yay sabitine sahip bir başka yay 30 cm’den 60 cm’e uzatılacak. Bu durumda uzama miktarı 30 cm olacak.
3) İlk Durumdan Yay Sabitini (k) Bulma
İlk durumda yay 25 cm’den 45 cm’e uzatıldığında:
- Uzama miktarı: Δx₁ = 45 - 25 = 20 cm
- Harcanan enerji: W₁ = 5 J
Formül:
4) İkinci Durumda Harcanan Enerjiyi Hesaplama
Yeni yay 30 cm’den 60 cm’e uzatılacak:
- Uzama miktarı: Δx₂ = 60 - 30 = 30 cm
Bu uzama için harcanan enerji:
5) Sonuç
Bu nedenle 30 cm’lik yayı 60 cm’e uzatmak için harcanması gereken enerji 11,25 Joule’dur.
Cevap seçeneği: C) 11,25
