)
Etle beslenen canlılar otla beslenenlerin depo ettikleri besini kendi yaşamlarını sürdürmek için kullanırlar.
B)
Bu mineraller de bitkiler tarafından kullanılarak yeniden besin zincirine katılır.
C)
Bu canlılar başka canlıların besini olmadıkları için aldıkları enerjinin tamamını canlılık faaliyetlerinde kullanırlar.
D)
Bu canlılar bitkilerle beslenirken onların aşırı bir şekilde çoğalmasını önlemiş olurlar.
Sorunun Analizi:
Ezgi karasal bir ekosistemdeki canlılardan oluşan besin zincirini yorumlamış ve öğretmeni, yaptığı yorumlardan birinde hata olduğunu söylemiş. Sorunun çözümü için Ezgi’nin yorumlarını inceleyelim ve hatayı tespit edelim.
1. Ayrıştırıcılar:
2. Üreticiler:
3. Otla Beslenen Canlılar:
4. Etle Beslenen Canlılar:
Ezgi’nin hatalı yorumu C şıkkıdır:
“Bu canlılar başka canlıların besini olmadıkları için aldıkları enerjinin tamamını canlılık faaliyetlerinde kullanırlar.”
C
Eğer başka sorunuz varsa sormaktan çekinmeyin, yardımcı olmaktan mutluluk duyarım! 
Soru:
Ezgi karasal bir ekosistemde yaşayan canlılardan oluşan besin zincirini yorumluyor. Öğretmen, Ezgi’ye yorumlarından birinde hata yaptığını söylüyor. Aşağıdaki ifadelerden hangisi, Ezgi’nin yanlış yorumunu ifade etmektedir?
A) Etle beslenen canlılar otla beslenenlerin depo ettikleri besini kendi yaşamlarını sürdürmek için kullanırlar.
B) Bu mineraller de bitkiler tarafından kullanılarak yeniden besin zincirine katılır.
C) Bu canlılar başka canlıların besini olmadıkları için aldıkları enerjinin tamamını canlılık faaliyetlerinde kullanırlar.
D) Bu canlılar bitkilerle beslenirken onların aşırı bir şekilde çoğalmasını önlemiş olurlar.
Bir ekosistemde canlıların birbirini takip eden bir enerji akışı ilişkisi bulunur. Canlılar, “besin zinciri” veya “besin ağı” olarak isimlendirilen bu ilişkilerde üç temel gruba ayrılır:
Ezgi’nin yaptığı yorumlar da esasen bu temel kavramlar çerçevesinde değerlendirilmelidir.
Üreticiler, güneş enerjisini kullanarak fotosentez yapan canlılardır. Fotosentez sonucu su ve karbondioksitten şeker (glikoz) ve oksijen üretirler. Ürettikleri besinlerin bir kısmını kendi metabolik faaliyetlerinde harcarlar, geri kalanını da doku olarak depo eder, diğer canlılar için besin kaynağı oluştururlar.
Ayrıştırıcılar, ölü organizmaları ve artıkları parçalayarak organik maddeleri inorganik maddelere dönüştürür. Bu süreçte toprağa mineral kazandırır ve yeniden üreticilerin kullanımına sunar.
Sorudaki resimde ve metinde Ezgi, karasal bir ekosistemdeki besin zincirini şöyle sıralamıştır:
Genel anlamda bu dört yorumun çoğu doğru görülmekle beraber, Ezgi’nin demecindeki “bu canlılar başka canlıların besini olmadıkları için aldıkları enerjinin tamamını canlılık faaliyetlerinde kullanırlar” ifadesi tartışmalıdır. Çünkü herhangi bir tüketici canlı, özellikle üst düzey yırtıcı bile olsa, doğrudan veya dolaylı olarak başka canlılar (parazitler, hastalık etkenleri veya daha büyük yırtıcılar) tarafından tüketilebilir. Son aşamada, mutlaka ayrıştırıcılar parçaladığında, o enerjinin bir kısmı başka organizmalara aktarılır. Dolayısıyla “başka canlıların besini olmamak” söylemi genellikle tam doğru değildir.
Ayrıştırıcılar (bakteriler, mantarlar vb.), canlı atıkları ve ölü dokuları parçalayarak toprağa mineral kazandırır. Bu mineraller daha sonra bitkiler (üreticiler) tarafından emilip tekrar besin zincirine katılır. Bu ifade doğru ve ekosistem dengesinde çok önemli bir noktaya işaret ediyor.
Üreticiler güneş enerjisini kullanarak su (H₂O) ve karbondioksitten (CO₂) glikoz ve oksijen (O₂) üretir. Bu zaten temel bir bilgidir: fotosentez. Doğru bir ifade olduğundan bu noktada bir hata bulunmamaktadır.
Otçullar, bitkilerin içindeki besinleri kullanarak enerji sağlar ve bir bölümünü de kendi vücutlarında depo eder (yağ, protein veya başka dokular şeklinde). Aynı zamanda bu otçullar, bitki popülasyonunun çok aşırı artmasını sınırlayarak ekolojik dengeyi korur. Bu yorum da genel anlamda doğru bir mekanizmayı yansıtır.
Etçiller, otçulların (veya diğer etçillerin) bünyesinde depo ettikleri enerjiyi tüketerek yaşarlar. Doğada üst düzey yırtıcılar bile bazı durumlarda başka etçillerin avı haline gelebilir veya en azından parazit ve ayrıştırıcılar tarafından besin kaynağı olarak tüketilir. Fakat Ezgi “bu canlılar başka canlıların besini değildir” gibi bir genelleme yapıyorsa, orada bir hata ortaya çıkar. Ekosistemde tüm canlılar -en üst düzeydeki avcı hariç gibi görünse bile- sonunda mutlaka ayrıştırıcıların besini olurlar.
“Etle beslenen canlılar otla beslenenlerin depo ettikleri besini kendi yaşamlarını sürdürmek için kullanırlar.”
Bu ifade, otçulların vücudunda bulunan enerjinin, etçillar tarafından avlanma sonucu elde edildiğini ve etçilin kendi yaşamsal fonksiyonlarında kullandığını söylüyor. Bu, ekosistem döngüsü açısından doğrudur. Örneğin, bir tilki tavşanı avladığında tavşanın depo ettiği besin ve enerjiyi kendi bünyesine aktarır.
“Bu mineraller de bitkiler tarafından kullanılarak yeniden besin zincirine katılır.”
Bu ifade, ayrıştırıcıların toprağa kazandırdığı minerallerin, bitkilerce alınıp tekrar besin zincirine katıldığını belirtir. Bu da doğrudur. Ekosistemde en temel döngü, mineral ve enerjinin sürekli devirdaim içinde olmasıdır.
“Bu canlılar başka canlıların besini olmadıkları için aldıkları enerjinin tamamını canlılık faaliyetlerinde kullanırlar.”
Burada “bu canlılar” ifadesi etçillere veya besin zincirinin üst katmanındaki canlılara işaret ediyor olabilir. Ancak tipik bir ekosistemde, özellikle üst düzey yırtıcılar dahi zaman zaman başka yırtıcıların avı olabilir veya hastalık yapıcı mikroorganizmalara (virüs, bakteri vb.) hedef olabilir; en nihayetinde ölünce ayrıştırıcıların besini haline gelir. Dolayısıyla “tamamını canlılık faaliyetlerinde kullanırlar ve başka canlıların besini olmazlar” sözü genel ekolojik gerçeklerle uyuşmaz.
Bu nedenle bu ifadenin yanlış olduğu söylenebilir.
“Bu canlılar bitkilerle beslenirken onların aşırı bir şekilde çoğalmasını önlemiş olurlar.”
Bitkilerle beslenen otçullar, bitki popülasyonunun çok artmasını sınırlandırır. Yani doğal seleksiyon ve popülasyon dengelemesi mekanizmaları ile aşırı çoğalmayı engellerler. Bu ifade ise doğrudur.
Bir etçil, doğrudan besin kaynağı haline gelmeyebilir gibi görünse de;
Dolayısıyla “hiçbir canlıya yem olmaz” gibi bir mutlaklık ekosistem gerçeklerine aykırıdır. Ekosistemde her canlı, en sonunda ayrıştırıcılar tarafından tüketilir.
Doğada ‘en tepede’ kimseye av olmayan canlılar, örnek olarak kutup ayıları veya büyük kediler (aslanlar, kaplanlar) gibi yırtıcılar verilse bile bu canlılar öldükten sonra ayrıştırıcılar sayesinde toprağa karışır. Yani, “besin olmayacak” şeklinde bir genelleme olamaz. Ekolojide “tüm canlılar, doğrudan veya dolaylı olarak başka bir canlının besin kaynağıdır” ilkesinden hareket edilir.
Dolayısıyla, C seçeneğinin yani “Bu canlılar başka canlıların besini olmadıkları için aldıkları enerjinin tamamını canlılık faaliyetlerinde kullanırlar.” ifadesinin yanlış olduğu açıktır.
Aşağıda, besin zinciri, ekosistemin işleyişi ve yanlış olan ifadenin neden yanlış olduğuna dair detaylı bir rehber sunulmaktadır. Bu bölümde hem konunun temelleri hem de çeşitli örnek ve ileri düzey detaylar ele alınacaktır.
Bir ekosistem, belirli bir coğrafi alanda yaşayan tüm canlıları ve bu canlıların etkileşimde olduğu cansız çevreyi kapsar. Canlıların doğrudan veya dolaylı şekilde birbirlerini etkilemesi ve enerji aktarımı yapması, ekosistemin en önemli özelliklerindendir. Canlılar arasındaki beslenme ilişkileri zamanla “besin zinciri” veya “besin ağı” kavramlarını doğurmuştur.
Her ekosistemde:
Bu süreçte sistem, kapalı bir madde (mineral) döngüsüne ve açık bir enerji akışına sahiptir (enerji güneşten gelir ve ekosistem içerisinde azalır; sistemin dışına ısı kaybı olarak yayılır).
Bitkilerin yaptığı fotosentez sonucunda oluşan glikoz veya diğer karbonhidratlar, bitkinin büyümesi ve gelişmesi için kullanılırken, fazlası çeşitli dokularda nişasta veya yağ olarak da depo edilebilir. Bu depolanmış enerjiyi:
Unutulmamalıdır ki her trofik düzeyde (basamaktaki canlılarda) bir miktar enerji ısı olarak kaybedilir. Yani besin zincirinde üst seviyeye çıkıldıkça enerji miktarı azalır. Bu yüzden genellikle ekosistemlerde üreticiler en kalabalık, en üst düzey avcılar ise en az nüfuslu gruplardır.
Otçullar, bitkilerin büyümesini ve aşırı çoğalmasını kontrol altında tutarken aynı zamanda bitkilerden gelen enerjiyi bir sonraki basamak olan etçillere (veya hepçillere) aktarır. Aynı mantık etçiller için de geçerlidir: Otçul popülasyonlarını dengede tutarak bitki-ekosistem ilişkisini de düzenlerler. Ayrıca ölen her canlı, ayrıştırıcılar aracılığıyla tekrar sisteme mineral olarak döner.
Bu dinamiğin önemli sonuçları:
Ayrıştırıcılar (saprofitler), ekosistemde “yeniden kazanım” görevini üstlenir. Ölmüş hayvan veya bitki kalıntılarını, dışkı ve atıkları parçalayarak:
Bu, ekosistemi kapalı bir madde döngüsü içerisinde tutar. Eğer ayrıştırıcılar olmasa, ölü doku ve atıklar ekosistemde birikerek yaşamın devamını zorlaştırır, ayrıca bitkilerin mineral ihtiyacı karşılanamaz duruma gelirdi.
Ekosistemde enerji akışı tek yönlüdür. Güneşten gelen enerji önce üreticilerde kimyasal enerjiye dönüşür, sonra otçullara, oradan etçillere ve en sonunda ayrıştırıcılara kadar gider. Her aşamada solunum ve metabolik aktiviteler nedeniyle ısı enerjisi şeklinde kayıp yaşanır. Dolayısıyla besin zincirinde yukarı doğru çıkıldıkça kullanılabilir enerji azalır.
Bir ekosistemi anlamak için piramitleri (enerji, biyokütle veya sayı piramitleri) incelemek önemlidir. Üretici taban genellikle çok geniş, üst düzey yırtıcılar ise sayıca azdır. Bu, enerjinin etkili şekilde üst katmanlara çıkamaması ve kayıpların büyük olmasından kaynaklanır.
Besin zincirleri sadece doğa bilimcileri için değil, tarım ve hayvancılık gibi sektörler için de önemlidir. Örneğin otlaklarda fazla otçul hayvan (büyükbaş veya küçükbaş) olması bitki örtüsünü tahrip edebilir, oysa bu hayvanları avlayan yabani etçillerin (kurt, çakal vb.) dengeli popülasyonlarda bulunması, doğrudan ekosistemin sürdürülebilirliğini artırabilir.
İnsan da omurgalı bir tüketici olarak, çoğunlukla hem bitkisel hem hayvansal besin tüketebilen “hepçil” (omnivor) özelliktedir. Dolayısıyla ekosistem dengesi içinde insanın da bir yeri vardır; ancak endüstriyel ölçekteki tarım, avlanma veya kirlilik gibi faktörler doğal besin zincirlerini zorlayabilir.
Soruda yer aldığı biçimde sorunlu olan ifade:
“Bu canlılar başka canlıların besini olmadıkları için aldıkları enerjinin tamamını canlılık faaliyetlerinde kullanırlar.”
Ayrıca, canlıların aldığı enerjinin bir bölümü ısı formunda çevreye verilir. Yakalanan veya avlanan bir canlı, yine başka bir besine dönüşme potansiyeline sahiptir. Bu, ekosistemin “hiçbir şey kaybolmaz, her şey dönüşür” yaklaşımı ile uyumludur.
Aşağıdaki tabloda, soruda söz edilen dört ana ifadenin genel doğruluk durumunu ve kısa açıklamasını görebilirsiniz:
| Seçenek | İfade | Doğru / Yanlış | Kısa Açıklama |
|---|---|---|---|
| A | “Etle beslenen canlılar otla beslenenlerin depo ettikleri besini kendi yaşamlarını sürdürmek için kullanırlar.” | Doğru | Etçiler, otçulların vücudunda depoladıkları besin/enerjiyi avlanarak elde ederler ve kendi yaşamsal faaliyetlerinde kullanırlar. |
| B | “Bu mineraller de bitkiler tarafından kullanılarak yeniden besin zincirine katılır.” | Doğru | Ayrıştırıcıların toprağa kattığı minerallerin yeniden bitkiler tarafından alınarak besin zincirine girmesi ekosistemde döngüsel bir döngüdür. |
| C | “Bu canlılar başka canlıların besini olmadıkları için aldıkları enerjinin tamamını canlılık faaliyetlerinde kullanırlar.” | Yanlış | Doğada üst düzey yırtıcılar dahi başka canlılara (parazitlere, daha büyük avcılara veya ayrıştırıcılara) besin kaynağı olabilirler. Tam koruma yoktur. |
| D | “Bu canlılar bitkilerle beslenirken onların aşırı bir şekilde çoğalmasını önlemiş olurlar.” | Doğru | Otçullar, bitki popülasyonlarını dengeler, aşırı artışın önüne geçer. Sistem devamlılığı için gereklidir. |
Yukarıdaki gerekçeli açıklamalardan anlaşılacağı üzere, C seçeneği (yani “Bu canlılar başka canlıların besini olmadıkları için aldıkları enerjinin tamamını canlılık faaliyetlerinde kullanırlar”) Ezgi’nin ekosistem döngüsü ve besin zinciri mantığı açısından yanlış bir ifadedir. Her canlı, bir şekilde ekosistemde başka canlıların besin kaynağı olabilir (parazit, hastalık etmeni, daha büyük yırtıcı, ayrıştırıcılar vb.). Dolayısıyla “asla avlanmazlar” veya “enerjinin tamamını kendi faaliyetlerinde kullanırlar” tarzındaki mutlak cümleler ekolojik gerçeklerle bağdaşmaz.
Doğru cevap: C seçeneği.
