!IMG_20250313_022938|376x500 [Link Silindi]
Soru: “En fazla 60 litre su alabilen bir su deposu içerisindeki su miktarı 15 litreden fazla, 30 litreden azdır. Buna göre, depoda bulunan su miktarını ifade eden kesrin ondalık gösterimi aşağıdakilerden hangileri olabilir?”
Cevap:
Aşağıdaki soruda bir su deposunun kapasitesi 60 litredir ve içindeki suyun miktarı 15 litreden fazla, 30 litreden az olduğu belirtilmiştir. Bu soruda bizden, deponun içindeki mevcut su miktarını kesir olarak ifade edip, o kesrin ondalık gösteriminin hangi değer(ler) olabileceğini belirlememiz isteniyor.
Matematiksel olarak, deposu 60 litre olan bir tankın içindeki su miktarı x litre olsun. Verilen koşullara göre:
Bu miktarın, depo kapasitesine oranı \frac{x}{60} olur. Yani suyun depoya oranını anlatan kesir şuna eşittir:
Verilen koşulu (yani 15 < x < 30) bu orana uygularsak:
Bu da,
demektir. Buradan çıkaracağımız sonuç şudur: Suyun depedeki oranı (kesrin ondalık gösterimi) 0,25’ten büyük ve 0,50’den küçük olmalıdır. Dikkat edilmesi gereken bir nokta, uç değerler olan 0,25 (tam 25/100) ve 0,50 (tam 1/2) bu koşula dahil değildir; çünkü soruda su miktarının 15 litreden “fazla” ve 30 litreden “az” olduğu vurgulanmıştır. “Fazla” ve “az” kelimeleri eşitliği dışlar.
Aşağıda soru kitapçığında veya alıştırmada verilmiş örnek ondalık kesirleri tek tek inceleyelim:
- 0,28
- 0,25 < 0,28 < 0,50 olduğu için geçerlidir.
- 0,3 (yazılışı 0,30 olabilir)
- 0,25 < 0,30 < 0,50 olduğu için geçerlidir.
- 0,36
- 0,25 < 0,36 < 0,50 olduğu için geçerlidir.
- 0,4 (yazılışı 0,40 olabilir)
- 0,25 < 0,40 < 0,50 olduğu için geçerlidir.
- 0,49
- 0,25 < 0,49 < 0,50 olduğu için geçerlidir.
- 0,25
- 0,25 eşik değerdir ama koşul “15 litreden fazla” olduğu için $x=15$’e denk gelen 0,25 oranı geçerli değildir (strict/katı eşitsizlik).
- 0,5
- 0,5, x=30 litrelik duruma denk gelir. Fakat 30 litreden az (30 < x) değil, tam 30 litreyi ifade ettiğinden kapsama girmez.
- 0,75
- 0,75, 45 litreye denk gelir (45/60=0,75). Bu da 30 litreden çok daha fazladır, dolayısıyla koşula uymamaktadır.
Dolayısıyla 0,25 ve 0,50 sınır değerlerinin dışarısında kalması gerektiğinden 0,25 ve 0,50 dahil değildir. Ayrıca 0,75 gibi 0,50’den büyük bir değerin de dahil olması beklenmez. Buna göre, seçenekler arasından 0,28, 0,3, 0,36, 0,4 ve 0,49 gibi 0,25’ten büyük ve 0,5’ten küçük olan değerler doğru cevaplardır.
Ayrıntılı Açıklama
1. Kapasite ve Miktar Bağlantısı
Bir su deposunun tam kapasitesi ile içindeki miktar oranı, çoğu zaman \frac{\text{içindeki miktar}}{\text{deponun kapasitesi}} formu ile ifade edilir. Bu soruda depo kapasitesi 60 litre, içindeki su miktarı ise 15 litreden fazla ve 30 litreden az olarak verilmiştir. Bu da gerçekte suyun, total kapasiteye olan oranıyla ilgili bir aralık tanımlar.
2. Eşitsizliklerin Dönüştürülmesi
Eşitsizlikler üzerinden gidildiğinde:
- İçindeki su miktarı: 15 < x < 30
- Kapasite: 60
- Kesir olarak gösterim: \frac{x}{60}
Bu, 15/60 ile 30/60 aralığına denk gelir. 15/60 = 0,25 ve 30/60 = 0,5’tir. Ancak “fazla” ve “az” sözcükleri “=” işaretinin dâhil olmadığını gösterir.
3. Ondalık Gösterim Aralığı
Ondalık gösterimde:
Bu aralıkta yer alan ondalık sayılar, 0,25’i aşan ve 0,50’ye ulaşmayan değerlerdir. Aşağıdaki tabloda bu mantık çerçevesinde verilen seçeneklerin durumunu özetleyen bir değerlendirme bulunmaktadır:
| Seçenek | Ondalık Değer | Aralık Kontrolü (0,25 < değer < 0,50) | Uygun mu? |
|---|---|---|---|
| 1. | 0,28 | 0,25 < 0,28 < 0,50 | Evet |
| 2. | 0,3 | 0,25 < 0,30 < 0,50 | Evet |
| 3. | 0,36 | 0,25 < 0,36 < 0,50 | Evet |
| 4. | 0,4 | 0,25 < 0,40 < 0,50 | Evet |
| 5. | 0,49 | 0,25 < 0,49 < 0,50 | Evet |
| 6. | 0,25 | Eşit olduğu için < 0,25 değil. | Hayır |
| 7. | 0,5 | Eşit olduğu için < 0,50 değil. | Hayır |
| 8. | 0,75 | 0,75 > 0,50 | Hayır |
Tabloda açıkça görüldüğü gibi 0,28, 0,3, 0,36, 0,4 ve 0,49 değerleri aralık içinde kaldığından geçerli kesirleri temsil eder. 0,25 ve 0,5 aralık sınırları olduğundan (strict eşitsizlikten ötürü) bu değerlere dahil olmaz. 0,75 ise aralığın çok üzerindedir.
4. Sonuç
Soruda sorulan “Buna göre, depoda bulunan su miktarını ifade eden kesrin ondalık gösterimi aşağıdakilerden hangileri olabilir?” sorusunun cevabı, koşulları sağlayan tüm ondalık değerleri (0,28, 0,3, 0,36, 0,4 ve 0,49) kapsar. Böylece, öğrencilerin temel mantığı anlaması için önemli nokta; aralık ifadesinin (15 litreden fazla, 30 litreden az) kapladığı değerleri dikkatli kontrol etmektir.
Bu tür sorularda, orijinal cevabı bulmak için şu temel adımlar izlenir:
- Adım 1: Problemin istediği aralığı belirle. (Bu durumda 15 < x < 30)
- Adım 2: Kesri bul. (x/60)
- Adım 3: Aralıktaki litre miktarını, maksimum kapasite değeri olan 60’a böl. (0,25 < x/60 < 0,5)
- Adım 4: Verilmiş ondalık seçenekleri bu aralıkta test et.
- Adım 5: Bu sorgu sonucu hangi sayıların uygun olduğunu listele.
Bu şekilde hem matematiksel yaklaşım hem de mantık yürütme becerisi geliştirilmiş olur. Öğrencilerin bu tür sorularda dikkat etmeleri gereken en önemli nokta, sınır değerlerin dahil mi yoksa hariç mi olduğudur. “Daha fazla” ya da “daha az” gibi ifadeler gördüklerinde, eşitlik işareti olmadan değerlendirme yaptıklarını unutmamalıdırlar.