açık öğretim lisesi 1 biyoloji 3 ünite konu anlatımı
Açık Öğretim Lisesi Biyoloji 1 — 3. Ünite: Canlılar Dünyası ve Sınıflandırma
Canlılar dünyası; biyolojik çeşitliliğin anlaşılması, akrabalık derecelerinin belirlenmesi ve canlıların belirli kurallara göre gruplandırılmasını inceleyen biyolojik sınıflandırma (taksonomi) ve altı büyük canlı âlemini kapsayan temel biyoloji ünitesidir.
1. Canlıların Sınıflandırılması (Taksonomi)
Canlılar geçmişten günümüze yapay ve doğal olmak üzere iki ana yöntemle sınıflandırılmıştır:
- Ampirik (Yapay) Sınıflandırma: Aristo tarafından canlıların dış görünüşlerine ve yaşadıkları ortama göre yapılmıştır. Temelinde kökenleri farklı, görevleri aynı olan analog organlar (örneğin sinek kanadı ile kuş kanadı) yer alır; bilimsel geçerliliği yoktur.
- Filogenetik (Doğal) Sınıflandırma: Canlıların anatomik benzerlikleri, embriyolojik gelişimleri, protein/DNA benzerlikleri ve homolog organları (kökenleri aynı, görevleri benzer veya farklı; örneğin insan kolu ile balina yüzgeci) esas alınarak yapılan bilimsel sınıflandırmadır.
- Sınıflandırma Basamakları: Küçükten büyüğe doğru hiyerarşik sıra: Tür \rightarrow Cins \rightarrow Aile (Familya) \rightarrow Takım \rightarrow Sınıf \rightarrow Şube \rightarrow Âlem. Türden âleme gidildikçe birey sayısı ve çeşitlilik artar; protein benzerliği ve akrabalık azalır.
- İkili Adlandırma (Binomial Nomenklatür): Carl Linnaeus tarafından geliştirilmiştir. İlk kelime büyük harfle başlar ve cins adını, ikinci kelime küçük harfle başlar ve tanımlayıcı adı belirtir. İkisi birlikte tür adını oluşturur (Örnek: Pinus nigra - Karaçam). İki canlının akraba olduğunu cins adlarının aynı olması gösterir.
2. Canlı Âlemleri ve Genel Özellikleri
Canlılar hücresel yapılarına göre prokaryot (çekirdeksiz ve zarlı organsiz) ve ökaryot (çekirdekli ve zarlı organelli) olmak üzere 6 âlemde incelenir:
1. Bakteriler Âlemi (Prokaryot):
- Tek hücrelidirler; hücre duvarları peptidoglikan yapıdadır.
- Depo polisakkaritleri glikojendir. Bazılarında olumsuz koşullarda hayatta kalmayı sağlayan endospor ve gen aktarımını sağlayan plazmit bulunur.
2. Arkeler Âlemi (Prokaryot):
- Hücre duvarları yalancı peptidoglikan (psödopeptidoglikan) yapıdadır.
- Aşırı sıcak (termofil), aşırı tuzlu (halofil) veya metan üreten (metanojen) zorlu ve ekstrem çevre koşullarında yaşayabilen türleri kapsar.
3. Protista Âlemi (Ökaryot):
- Çoğunluğu tek hücreli, bir kısmı çok hücrelidir.
- Kamçılılar (Öglena - kloroplast taşır), Kök ayaklılar (Amip - yalancı ayak oluşturur), Silliler (Paramesyum - çift çekirdekli ve kontraktil kofullu), Algler (ototrof üreticiler) ve Cıvık Mantarlar bu gruptadır.
4. Mantarlar (Fungi) Âlemi (Ökaryot):
- Tamamı heterotroftur (kloroplast içermez, fotosentez yapamaz). Çoğu ayrıştırıcıdır (saprofit).
- Hücre duvarları kitin maddesinden yapılmıştır; fazla glikozu glikojen olarak depo ederler.
5. Bitkiler Âlemi (Ökaryot):
- Tamamı çok hücreli ve ototroftur (fotosentez yapar). Depo polisakkaritleri nişasta, hücre çeperleri selülozdur.
- Damarsız Tohumsuz (Karayosunları), Damarlı Tohumsuz (Eğrelti otları), Açık Tohumlu (Çam, ladin - kozalaklılar) ve Kapalı Tohumlu (Tek ve çift çenekli çiçekli bitkiler) olarak gruplandırılır.
6. Hayvanlar Âlemi (Ökaryot):
- Tamamı çok hücreli, heterotrof ve aktif hareket edebilen (süngerler hariç) canlılardır. Hücre çeperleri yoktur, glikozun fazlasını glikojen olarak depo ederler.
- Omurgasızlar: Süngerler, Sölenterler, Solucanlar, Yumuşakçalar, Eklem bacaklılar, Derisi dikenliler (notokord/omurga bulunmaz, sinir şeritleri karındadır).
- Omurgalılar: Balıklar, İki yaşamlılar (Kurbağalar), Sürüngenler, Kuşlar ve Memeliler (sinir şeritleri sırttadır, iç iskeletleri bulunur).
3. Virüsler
- Hücresel yapıya, sitoplazmaya, enzim üreten sistemlere ve ribozoma sahip değillerdir; biyolojik varlık kabul edilirler.
- Yönetici molekül olarak DNA ya da RNA taşırlar (ikisi bir arada bulunmaz). Dış kısımlarında protein kılıf (kapsit) yer alır.
- Zorunlu hücre içi parazitidirler; sadece canlı bir hücre içinde çoğalabilirler ve antibiyotiklerden etkilenmezler.
SINAV NOTU / PÜF NOKTASI: AÖL sınavlarında en çok çıkan soru tipi ikili adlandırmadır. İki canlının akraba olduğunu belirleyen tek kriter ilk kelimelerin (cins adlarının) aynı olmasıdır; tanımlayıcı (ikinci) kelimelerin aynı olması akrabalık göstermez (Örneğin Felis leo ile Felis domesticus yakın akrabadır, ancak Pinus nigra ile Populus nigra akraba değildir).