açık öğretim 1 dönem Türk Dili ve edebiyatı kapsamlı bir konu özeti
Açık Öğretim 1. Dönem Türk Dili ve Edebiyatı Kapsamlı Konu Özeti
Açık öğretim 1. dönem Türk Dili ve Edebiyatı müfredatı; edebiyatın temel kavramları, metin türlerinin sınıflandırılması, olay ve coşku bildiren metinler (hikâye, şiir, masal, fabl) ile temel dil bilgisi kurallarını kapsayan temel bir giriş niteliğindedir. Bu konular, hem edebi metinleri doğru çözümleme hem de dilin yapısını ve kurallarını kavrama becerisi kazandırmayı amaçlar.
1. Ünite: Giriş (Edebiyat, Dil ve İletişim)
- Edebiyatın Tanımı ve Diğer Bilimlerle İlişkisi: Edebiyat; duygu, düşünce ve hayallerin dil aracılığıyla estetik ve etkileyici bir biçimde anlatılması sanatıdır. Tarih, felsefe, psikoloji, sosyoloji ve coğrafya gibi bilim dallarıyla doğrudan ilişkilidir.
- İletişimin Temel Ögeleri:
- Gönderici (Kaynak): İletiyi hazırlayan ve gönderen kişi.
- Alıcı: İletinin ulaştığı kişi ya da kitle.
- İleti (Mesaj): Aktarılan duygu, bilgi ya da düşünce.
- Kanal: İletinin aktarıldığı yol, araç (sözlü, yazılı, görsel).
- Kod (Şifre): İletişimde kullanılan dil veya işaretler sistemi.
- Bağlam (Ortam): İletişimin gerçekleştiği fiziki ve kültürel zemin.
- Dönüt (Geri Bildirim): Alıcının iletiye verdiği yanıt.
- Dilin İşlevleri:
- Göndergesel İşlev: Bilgi verme amaçlı nesnel kullanımlar (örneğin ders kitapları).
- Heyecana Bağlı İşlev: Duygu, korku, heyecan aktarımı (şiirler, nutuklar).
- Alıcıyı Harekete Geçirme İşlevi: Emir, yönlendirme, harekete geçirme (reklamlar, talimatlar).
- Kanalı Kontrol İşlevi: İletişimin sürdüğünü teyit etme (“Beni duyuyor musun?”).
- Dil Ötesi İşlev: Dille ilgili kural ve bilgilerin dille anlatılması (dil bilgisi kuralları).
- Sanatsal (Şiirsel) İşlev: Amacın estetik haz yaratmak olduğu edebi kullanımlar.
- Metinlerin Sınıflandırılması:
- Sanat Metinleri: Coşku ve heyecanı dile getiren metinler (şiir) ile anlatmaya/göstermeye dayalı metinler (roman, hikâye, tiyatro). Özneldir, kurmacadır.
- Öğretici Metinler: Tarihî, felsefi, bilimsel metinler ile gazete çevresinde (makale, fıkra, deneme) ve kişisel hayatı konu alan metinler (anı, günlük, gezi yazısı). Nesnellik esastır.
2. Ünite: Hikâye (Öykü)
- Tanım: Yaşanmış veya yaşanabilir olayların kişi, yer ve zaman bağlamında anlatıldığı kısa edebi türdür.
- Hikâyenin Yapı Unsurları:
- Olay / Durum: Metnin merkezinde yer alan hareket veya kesit.
- Kişiler: Olayı yaşayan kurmaca tipler veya karakterler.
- Mekân (Yer): Olayın geçtiği çevre.
- Zaman: Olayın gerçekleştiği süre ve zaman dilimi.
- Anlatıcı Türleri ve Bakış Açıları:
- Hâkim (İlahi / Tanrısal) Bakış Açısı: Kahramanların aklından geçenleri, geçmişini ve geleceğini bilen 3. tekil anlatıcı.
- Kahraman Bakış Açısı: Olayları bizzat yaşayan anlatıcının 1. tekil (ben / biz) ağzıyla aktarması.
- Gözlemci Bakış Açısı: Olayları bir kamera tarafsızlığıyla dışarıdan izleyen ve aktaran 3. tekil anlatıcı.
- Hikâye Türleri:
- Olay Hikâyesi (Klasik / Maupassant Tarzı): Serim, düğüm, çözüm planı vardır. Merak ögesi ön plandadır. Türk edebiyatındaki öncüsü: Ömer Seyfettin.
- Durum Hikâyesi (Kesit / Çehov Tarzı): Hayattan bir an aktarılır. Merak ve serim-düğüm-çözüm kaygısı yoktur; duygu ve atmosfer esastır. Türk edebiyatındaki öncüleri: Sait Faik Abasıyanık, Memduh Şevket Esendal.
3. Ünite: Şiir ve Ahenk Unsurları
- Şiir Bilgisi: Duygu ve düşüncelerin ritimli, ses uyumuna dayalı, imgelerle örülü biçimde aktarılmasıdır.
- Ahenk Unsurları:
- Ölçü (Vezin): Hece ölçüsü (hece sayısı eşitliğine dayanır), aruz ölçüsü (seslerin açık/kapalı oluşuna dayanır) ve serbest ölçü.
- Kafiye (Uyak): Dize sonlarındaki görevleri farklı ses benzerlikleri.
- Yarım Kafiye: Tek ses benzerliği.
- Tam Kafiye: İki ses benzerliği.
- Zengin Kafiye: Üç veya daha fazla ses benzerliği.
- Cinaslı Kafiye: Yazılışları aynı, anlamları farklı sözcüklerle yapılan uyak.
- Redif: Dize sonlarında aynı göreve sahip eklerin veya anlamı aynı olan kelimelerin tekrarlanmasıdır.
- Nazım Birimleri: Dize (mısra), beyit (2 dize), bent (3 veya daha fazla dize), dörtlük (4 dize).
- Şiir Türleri: Lirik (duygu), Epik (kahramanlık), Didaktik (öğretici), Pastoral (doğa/çoban yaşamı), Satirik (eleştiri), Dramatik (tiyatro kökenli acıklı/coşkulu).
4. Ünite: Masal ve Fabl
- Masal: Genellikle tekerleme ile başlayan, yer ve zamanı belirsiz (ör. Kafdağı, evvel zaman içinde), olağanüstü kahramanların (cin, peri, dev) yer aldığı, sonunda iyilerin kazandığı anonim halk anlatılarıdır. Dini ve milli ögelere yer verilmez; evrenseldir.
- Fabl: Kahramanları çoğunlukla hayvanlar veya bitkiler olan, insanlara ahlaki ders verme amacı güden, sonunda mutlaka bir ders (kıssa) bulunan manzum ya da mensur metinlerdir. Teşhis (kişileştirme) ve intak (konuşturma) sanatları üzerine kuruludur. Dünya edebiyatında Ezop, La Fontaine; Türk edebiyatında Şeyhî’nin Harname adlı eseri ilk önemli örneklerdendir.
5. Temel Dil Bilgisi Konuları
- İsimler (Adlar):
- Varlıklara Verilişine Göre: Özel isim (Ankara, Ahmet), Cins isim (kitap, masa).
- Maddelerine Göre: Somut isim (rüzgâr, ses), Soyut isim (sevgi, akıl).
- Sayılarına Göre: Tekil isim (çiçek), Çoğul isim (çiçekler), Topluluk ismi (orman, ordu).
- Sıfatlar (Ön Adlar): İsimlerin önüne gelerek onları niteleyen veya belirten sözcüklerdir.
- Niteleme Sıfatları: İsme sorulan “Nasıl?” sorusuna yanıt verir (ör. kırmızı kalem, soğuk hava).
- Belirtme Sıfatları: İşaret (bu,\; şu), Sayı (üç,\; beşinci), Belgisiz (bazı,\; birkaç), Soru (kaç,\; hangi) sıfatları.
- Yazım ve Noktalama Kuralları:
- Büyük harflerin kullanımı, birleşik sözcüklerin yazımı, “de / da” bağlacı ile bulunma durum eki olan “-de / -da” ayrımı.
- Nokta, virgül, noktalı virgül ve iki noktanın işlevleri.
Sınav İpucu ve Ayırt Etme Yöntemi
| Kavram Çifti | Ayırt Etme Yolu |
|---|---|
| Kafiye vs. Redif | Dize sonundaki benzerliğin görevi ve anlamı aynıysa redif, görevi ve anlamı farklıysa kafiyedir. Önce redif bulunur, sonra kalan kısımda kafiye aranır. |
| Olay vs. Durum Hikâyesi | Metinde heyecan, merak ve belirgin bir son varsa Olay; sıradan bir yaşam kesiti ve psikolojik atmosfer ağırlıktaysa Durum hikâyesidir. |
| Sıfat vs. Zamir | Sözcük bir ismin hemen önünde yer alıp onu niteliyor/belirtiyorsa Sıfat (o\; masa); ismin doğrudan yerine geçmişse Zamirdir (o,\; buraya\; gelsin). |
Bu konular arasından özellikle soru çözmekte zorlandığın bir ünite veya dil bilgisi başlığı var mı; detaylandırmamı ister misin?