açık öğretim 1 dönem tarih kapsamlı konu özeti
Açık Öğretim Tarih 1 (1. Dönem) Kapsamlı Ders Özeti
Açık Öğretim Lisesi Tarih 1 dersi; tarihin bir bilim olarak yöntemini, insanlığın ilk yerleşimlerini, ilk uygarlık havzalarını ve Orta Çağ’ın genel siyasi, sosyal ve ekonomik yapısını kapsar. Sınavda doğrudan kavramlar, uygarlıkların insanlığa katkıları ve tarihi olayların neden-sonuç ilişkileri sorgulanır.
1. ÜNİTE: Tarih ve Zaman
Tarih; geçmişte yaşamış insan topluluklarının faaliyetlerini, birbirleriyle olan ilişkilerini yer ve zaman göstererek, belgelere dayanarak, neden-sonuç ilişkisi içerisinde objektif (tarafsız) olarak inceleyen sosyal bir bilim dalıdır.
Önemli Maddeler ve Özellikler:
- Tarihin Yöntemi (5T Kuralı):
- Tarama (Kaynak Arama): Birinci elden kaynaklar (olayın geçtiği döneme ait kalıntılar, kitabeler) ve ikinci elden kaynaklar (dönemin kaynaklarından yararlanılarak yazılan eserler).
- Tasnif (Sınıflandırma): Zamana, mekâna ve konuya göre düzenleme.
- Tahlil (Çözümleme): Bilgilerin yeterli olup olmadığının kontrolü.
- Tenkit (Eleştiri): İç ve dış tenkit yoluyla bilginin doğruluğunun ve tarafsızlığının sınanması.
- Terkip (Sentez): Verilerin birleştirilerek sonuca ulaşılması.
- Tarihe Yardımcı Bilim Dalları:
- Kronoloji: Zaman bilimi.
- Arkeoloji: Kazı bilimi (Özellikle tarih öncesi devirlerin aydınlatılmasında birincil kaynaktır).
- Paleografya: Eski yazı bilimi.
- Epigrafi: Kitabeler ve anıtlar bilimi.
- Numizmatik (Meskukat): Eski madenî paralar bilimi.
- Diplomasi: Resmi belgeler ve antlaşmalar bilimi.
- Filoloji: Dil bilimi.
- Heraldik: Arma bilimi.
- Türklerin Tarih Boyunca Kullandığı Takvimler:
- 12 Hayvanlı Türk Takvimi: Güneş yılı esaslıdır; her yıla bir hayvan adı verilir.
- Hicri Takvim: Ay yılı esaslı tek Türk-İslam takvimidir. Başlangıcı 622 Hicret olayıdır.
- Celâli Takvim: Büyük Selçuklu Devleti’nde Melikşah adına Ömer Hayyam tarafından hazırlanan Güneş yılı esaslı mali takvimdir.
- Rumi Takvim: Osmanlı Devleti’nde mali işleri düzenlemek amacıyla hazırlanan Güneş yılı esaslı takvimdir.
- Miladi Takvim: Günümüzde kullanılan Güneş yılı esaslı takvimdir (Mısır \rightarrow İyon/Yunan \rightarrow Roma uygarlıklarının ortak katkısıyla oluşmuştur).
Sınav İpucu: Tarih araştırmalarında deney ve gözlem yapılamaz, tarihte kesin kanunlar yoktur çünkü geçmişteki olaylar aynı şartlar altında tekrarlanamaz. Yeni bir belge bulunduğunda mevcut bilgi değişebilir.
2. ÜNİTE: İnsanlığın İlk Dönemleri
Tarih Öncesi Devirler, yazının bulunmasından (MÖ\ 3200) önceki dönemdir. Bu devirlerin sınıflandırılmasında insanların kullandığı araç-gereçlerin niteliği (Taş ve Maden) esas alınmıştır. Tarihî Devirler ise Sümerlerin yazıyı icadıyla başlar.
İlk Çağ Uygarlık Havzaları ve Önemli Özellikleri:
- Mezopotamya Uygarlıkları:
- Sümerler: Çivi yazısını icat ederek Tarih Çağları’nı başlattılar. Ziggurat adı verilen çok katlı tapınakları depo, okul ve rasathane (gözlemevi) olarak kullandılar; bu sayede ay yılı esaslı takvimi buldular. İlk yazılı kanunlar olan Urgakina Kanunları’nı hazırladılar.
- Babiller: Kral Hammurabi tarafından hazırlanan ilk kapsamlı ve sert (kısasa kısas esasına dayalı) ceza kanunlarını yaptılar.
- Asurlar: Kara kolonileri kurdular. Kayseri Kültepe’ye yazıyı getirerek Anadolu’nun Tarih Çağları’na girmesini sağladılar. Dünyanın ilk kütüphanesini Ninova’da kurdular.
- Anadolu Uygarlıkları:
- Hititler: Kralların yetkilerini denetleyen Pankuş meclisi vardı. Kraliçeye Tavananna denirdi. Tanrılarına hesap vermek amacıyla olayları tarafsız yazdıkları Anal (yıllık) adı verilen metinlerle objektif tarih yazıcılığını başlattılar. Mısır ile tarihin ilk yazılı antlaşması olan Kadeş Antlaşması’nı (MÖ\ 1280) imzaladılar.
- Frigler: Tarım ve hayvancılığı korumak amacıyla çok sert yasalar yaptılar (Öküz öldürenin, saban kıranın cezası ölümdü). Tapates adı verilen halı ve kilimleri ürettiler.
- Lidyalılar: Takas usulüne son vererek tarihte ilk kez madenî parayı icat ettiler ve Sardes’ten Ninova’ya uzanan Kral Yolu’nu canlandırdılar.
- İyonlar: Deniz ticareti sayesinde zenginleştiler, özgür düşünce ortamı oluştuğu için felsefe, matematik ve tıbbın temelleri burada atıldı (Tales, Pisagor, Hipokrat, Herodot).
- Urartular: Başkentleri Tuşpa (Van)'dır. Maden işlemeciliği, kale yapımı ve taş işçiliğinde geliştiler; su bentleri ve sulama kanalları (Şamran Kanalı) inşa ettiler.
- Mısır Uygarlığı:
- Coğrafi olarak etrafı çöllerle çevrili olduğu için istilalara kapalı kalmış ve kendine özgü (özgün) bir yapı sergilemiştir.
- Nil’in taşma zamanını hesaplamak için Güneş yılı esaslı takvimi, arazi sınırlarını belirlemek için geometriyi, mumyalama teknikleri sayesinde tıp ve eczacılığı geliştirdiler.
- Hiyeroglif (resim yazısı) ve Papirüs kâğıdını kullandılar.
- Doğu Akdeniz Uygarlıkları:
- Fenikeliler: Deniz ticaretinde ilerlediler ve günümüz Latin alfabesinin temelini oluşturan 22 harfli ilk harf yazısını (alfabeyi) geliştirdiler.
- İbraniler: Tarihte tek tanrılı dine (Musevilik) inanan ilk topluluktur. İnançlarını ulusallaştırdıkları için bu din yalnızca İbrani halkı arasında kalmıştır.
3. ÜNİTE: Orta Çağ’da Dünya
Batı Roma İmparatorluğu’nun 375 yılındaki Kavimler Göçü sonucu yıkılmasıyla başlayıp 1453 İstanbul’un Fethi’ne kadar süren dönemdir.
Orta Çağ’ın Temel Yapısı:
- Feodalizm (Derebeylik): Merkezi krallıkların zayıflamasıyla Avrupa’da ortaya çıkan siyasi, sosyal ve ekonomik rejimdir. Toprak mülkiyetine dayanır. Hiyerarşik bir sınıf ayrımı vardır (Süzeren-Vasal ilişkisi, serfler/köylüler, soylular, din adamları).
- Skolastik Düşünce: Orta Çağ Avrupa’sında Katolik Kilisesi ve Papa’nın mutlak otoritesine dayalı, sorgulanamaz, akıl ve bilimi dışlayan dogmatik düşünce tarzıdır.
- Orta Çağ’ın Önemli Hukuk Kuralları:
- Justinianus Kanunları: Roma hukukunun temeli olan On İki Levha Kanunları’nın Bizans İmparatoru Justinianus tarafından derlenip sistemleştirilmiş hâlidir. Modern medeni hukukun temellerini oluşturur.
- Cengiz Yasaları (Yasa-ı Büzürg): Moğol İmparatoru Cengiz Han tarafından Türk-Moğol törelerinin yazılı hâle getirilmesidir.
- Tarihî Ticaret Yolları:
- İpek Yolu: Çin’den başlayıp Orta Asya ve İran üzerinden Anadolu ve Avrupa limanlarına ulaşan ana ticaret hattıdır.
- Baharat Yolu: Hindistan’dan başlayarak deniz ve kara yoluyla Mısır ve Suriye limanlarına, oradan Avrupa’ya uzanan ticaret güzergâhıdır.
Sıkça Karıştırılan Noktalar Tablosu
| Kavram / Bilgi | Doğru Bilgi | Sık Yapılan Yanılgı |
|---|---|---|
| Tarih Öncesi - Tarihî Devirler | Yazının bulunması (MÖ\ 3200) ana sınırıdır. | Ateşin bulunması veya yerleşik yaşama geçişle devirlerin başladığı zannedilir. |
| Anallar (Hititler) | Hem zaferler hem de yenilgiler yazıldığı için tarafsızdır. | Kralların yalnızca başarılarını övdükleri kitabelerle karıştırılır. |
| Ay Yılı vs. Güneş Yılı | Ay yılı Sümerlere, Güneş yılı Mısırlılara aittir. | İki takvimin kökeni birbiriyle karıştırılır. |
| Fenikeliler vs. Sümerler | Fenikeliler alfabeyi, Sümerler ise çivi yazısını bulmuştur. | Yazı ile harf alfabesi aynı uygarlığa mal edilir. |
Açık Öğretim Tarih 1 sınavında çıkabilecek örnek soru tarzları veya takıldığın belirli bir ünite üzerine pekiştirme soruları çözmek ister misin?