açık öğretim 1 dönem 1 ünite edebiyat konu anlatımı kapsamlı çok kapsamlı
Açık Öğretim Lisesi Türk Dili ve Edebiyatı 1 — 1. Ünite: Giriş Konu Anlatımı
Edebiyat (yazın); duygu, düşünce ve hayallerin dil aracılığıyla estetik, etkileyici ve özgün bir şekilde ifade edilmesi sanatıdır. Arapça “edep” kökünden türeyen kavram, MEB Açık Öğretim Lisesi Türk Dili ve Edebiyatı 1 dersinin ilk ünitesinde; edebiyatın bilimi, güzel sanatlar içindeki yeri, metin türleri, dilin varyasyonları ve iletişimin ögeleri ekseninde ele alınır.
1. Edebiyatın Bilim Dallarıyla İlişkisi
Edebiyat insanı, toplumu ve hayatı konu edindiği için pek çok pozitif ve sosyal bilimle doğrudan etkileşim halindedir:
- Edebiyat - Tarih: Edebi metinler yazıldıkları dönemin sosyal ve siyasal olaylarını yansıtır. Tarihî roman ve hikâyeler geçmiş olayları kurgulayarak aktarır.
- Edebiyat - Coğrafya: Mekân tasvirleri, gezi yazıları ve egzotik romanlar coğrafi unsurları işler; olayların geçtiği coğrafya kahramanların yaşam tarzını belirler.
- Edebiyat - Psikoloji: Yazarlar eserlerindeki kişilerin iç dünyalarını, ruhsal çatışmalarını ve bilinçaltını psikolojinin verilerinden yararlanarak tahlil eder.
- Edebiyat - Felsefe: Her edebi akım ve metin, arka planında belirli bir düşünce sistemi, varlık felsefesi veya dünya görüşü barındırır.
- Edebiyat - Sosyoloji: İnsanın toplumsal ilişkilerini, gelenekleri, göç ve sınıf çatışmalarını incelerken edebiyat sosyolojinin gözlem gücünden faydalanır.
2. Güzel Sanatlar İçinde Edebiyatın Yeri
Güzel sanatlar, kullanılan malzemeye ve hitap edilen duyu organlarına göre üçe ayrılır:
1. İşitsel (Fonetik) Sanatlar:
- Malzemesi: Ses ve sözdür.
- Dallar: Edebiyat ve Müzik.
2. Görsel (Plastik) Sanatlar:
- Malzemesi: Madde, kil, mermer, boya gibi somut nesnelerdir.
- Dallar: Resim, Heykel, Mimari, Hat (Hüsn-i Hat).
3. Dramatik (Ritmik) Sanatlar:
- Malzemesi: Harekettir; görsel ve işitsel ögelerin birleşiminden oluşur.
- Dallar: Tiyatro, Sinema, Dans, Bale, Opera.
3. Metinlerin Sınıflandırılması
Yazılı ve sözlü anlatımlar temel amaçlarına göre iki ana gruba ayrılır:
1. Sanat (Edebi) Metinleri:
- Amaç: Okuyucuda estetik zevk ve heyecan uyandırmaktır.
- Dil: Çağrışımsal, mecazlı ve özneldir (Dil sanatsal/şiirsel işlevde kullanılır).
- Alt Türler:
- Coşku ve Heyecanı Dile Getiren Metinler: Şiir.
- Olay Çevresinde Gelişen Metinler: Anlatmaya dayalı (Roman, Hikâye, Masal, Fabl, Destan) ve Göstermeye dayalı (Tiyatro: Trajedi, Komedi, Dram, Karagöz, Meddah).
2. Öğretici (Bilgilendirici) Metinler:
- Amaç: Bilgi vermek, açıklamak ve öğretmektir.
- Dil: Nesnel, duru ve nettir (Dil göndergesel işlevde kullanılır; kelimeler ilk/gerçek anlamındadır).
- Alt Türler:
- Gazete Çevresinde Gelişenler: Makale, Fıkra (Köşe Yazısı), Deneme, Eleştiri, Röportaj, Haber Yazısı.
- Kişisel Hayatı Konu Alanlar: Anı (Hatıra), Günlük (Günce), Biyografi, Otobiyografi, Mektup, Gezi Yazısı.
4. Dilin Kullanımından Doğan Türler
Bir dilin coğrafi, tarihi ve sosyal nedenlerle zamanla kazandığı biçimsel farklılıklardır:
- Lehçe: Bir dilin tarihî süreçte metinlerle takip edilemeyen çok eski dönemlerinde ayrılmış koludur (Örnek: Çuvaşça, Yakutça).
- Şive: Bir dilin izlenebilen tarihi dönemlerinde ayrılmış, ses ve şekil farklılıkları içeren koludur (Örnek: Azerbaycan Türkçesi, Özbek Türkçesi).
- Ağız: Aynı ülke veya bölge içindeki söyleyiş ve telaffuz farklılığıdır; yöresel konuşmadır (Örnek: Ege ağzı, Karadeniz ağzı, Konya ağzı).
- Argo: Toplumun belirli bir kesiminin kullandığı, genel dile girmemiş, kaba veya mecazlı özel sözcük dağarcığıdır (Örnek: “moruk”, “tüymek”, “ekmek”).
- Jargon: Aynı meslek veya topluluk üyelerinin kendi aralarında kullandığı özel mesleki terimler bütünüdür (Örnek: Tıpta “eks olmak”, gemicilikte “alabora”).
- Standart (Ölçünlü) Dil: Bir ülkede resmi yazışmalarda, eğitimde ve basında kullanılan, kuralları belirlenmiş ortak yazı dilidir. Türkiye’deki ölçünlü dil İstanbul ağzı esas alınarak oluşturulmuştur.
5. İletişim ve İletişimin Temel Ögeleri
İletişim; duygu, düşünce veya bilginin çeşitli yollarla başkalarına aktarılması sürecidir:
- Gönderici (Kaynak): İletiyi hazırlayan ve iletişimi başlatan kişi ya da kurumdur.
- Alıcı: Göndericinin mesajını alan, anlamlandıran kişi ya da topluluktur.
- İleti (Mesaj): Göndericinin alıcıya aktarmak istediği duygu, düşünce veya bilgidir.
- Kanal: İletinin alıcıya ulaştırıldığı yol ve araçtır (Hava dalgaları, ses, yazı, telefon, internet).
- Dönüt (Geri Bildirim): Alıcının iletiye verdiği her türlü olumlu/olumsuz cevaptır.
- Kod (Şifre): İletinin üretildiği ortak işaret ve semboller sistemidir (En yaygın kod "dil"dir).
- Bağlam (Ortam): İletişimin gerçekleştiği fiziki, kültürel ve psikolojik ortamdır.
SINAV NOTU / PÜF NOKTASI:
AÖL sınavlarında en çok “Güzel sanatların sınıflandırılması” (Edebiyatın işitsel/fonetik sanatlar grubunda yer alması), “İstanbul Türkçesinin standart dil kabul edilmesi” ve “İletişim ögelerinden dönüt ile bağlamın tanımı” sorulmaktadır. Sanat metinlerinde dilin şiirsel/sanatsal, öğretici metinlerde ise göndergesel işlevde kullanıldığını unutmayınız.