Rasyonel Sayılarda Dört İşlem ve Üslü İfadeler
KULLANILAN FORMÜL / KURAL: Rasyonel sayılarda toplama ve çıkarma yapılırken paydalar eşitlenir; çarpma işleminde paylar kendi arasında, paydalar kendi arasında çarpılır (varsa önce sadeleştirme yapılır); bölme işleminde ise ikinci kesir ters çevrilip çarpılır. Negatif üs kuralına göre a^{-1} = \frac{1}{a} ve \left(\frac{a}{b}\right)^{-1} = \frac{b}{a}'dır. Tam sayılı kesirler bileşik kesre dönüştürülürken a\frac{b}{c} = \frac{a \cdot c + b}{c} formülü uygulanır.
ÇÖZÜM ADIMLARI
Soru 1 — Payda Eşitleme ile Çıkarma
Paydalar 20’de eşitlenir:
\frac{9}{4}_{(5)} - \frac{2}{5}_{(4)} = \frac{45}{20} - \frac{8}{20} = \frac{37}{20}
- Cevap 1: E) \frac{37}{20}
Soru 2 — Negatif Üs ve Toplama/Çıkarma
3^{-1} = \frac{1}{3} olup paydalar 12’de eşitlenir:
\frac{5}{4}_{(3)} - \frac{1}{3}_{(4)} + \frac{1}{2}_{(6)} = \frac{15 - 4 + 6}{12} = \frac{17}{12}
- Cevap 2: A) \frac{17}{12}
Soru 3 — Negatif Üs ve Kesirlerde Çarpma
\left(\frac{7}{10}\right)^{-1} = \frac{10}{7} değerini yerine yazıp sadeleştirelim:
\frac{4}{5} \cdot \frac{3}{8} \cdot \frac{10}{7} = \frac{12}{40} \cdot \frac{10}{7} = \frac{3}{10} \cdot \frac{10}{7} = \frac{3}{7}
Soru 4 — Parantez İçi İşlemleri ve Çarpma
Parantez içlerindeki çıkarma ve toplama işlemleri tamamlanır:
\left(1 - \frac{1}{3}\right) \cdot \left(1 + \frac{1}{5}\right) = \frac{2}{3} \cdot \frac{6}{5} = \frac{12}{15} = \frac{4}{5}
Soru 5 — Bölme ve Parantez Önceliği
Görseldeki işlem bölme ve çıkarma içerir:
- İfade \frac{2}{5} : \left(\frac{1}{5} - 3\right) ise: \frac{1}{5} - 3 = -\frac{14}{5} \implies \frac{2}{5} \cdot \left(-\frac{5}{14}\right) = -\frac{1}{7} (D seçeneği)
- İfade \frac{2}{5} : \left(3 - \frac{8}{5}\right) ise: 3 - \frac{8}{5} = \frac{7}{5} \implies \frac{2}{5} \cdot \frac{5}{7} = \frac{2}{7} (B seçeneği)
- Cevap 5: D) -\frac{1}{7} (veya baskıya göre B)
Soru 6 — Tam Sayılı Kesirler ve Negatif Üs
Tam sayılı kesirler bileşik kesre çevrilir (2\frac{1}{3} = \frac{7}{3}, 1\frac{2}{7} = \frac{9}{7}) ve 3^{-1} = \frac{1}{3} yazılır:
\frac{7}{3} \cdot \frac{9}{7} \cdot \frac{1}{3} = \frac{63}{63} = 1
Soru 7 — Çok Adımlı Üslü ve Rasyonel İşlem
Her bir terimi ayrı ayrı sadeleştirelim:
- -\frac{24}{18} = -\frac{4}{3}
- \left(1 - \frac{1}{25}\right)^{-1} = \left(\frac{24}{25}\right)^{-1} = \frac{25}{24}
- (-5)^{-2} = \frac{1}{(-5)^2} = \frac{1}{25}
- \left(\frac{1}{6}\right)^{-1} = 6
Çarpımı hesaplayalım:
\left(-\frac{4}{3}\right) \cdot \frac{25}{24} \cdot \frac{1}{25} \cdot 6 = -\frac{4}{3} \cdot \frac{6}{24} = -\frac{4}{3} \cdot \frac{1}{4} = -\frac{1}{3}
Soru 8 — Merdivenli Kesir ve Sadeleştirme
Ana kesir çizgisindeki bölme işleminde pay aynen kalır, payda ters çevrilip çarpılır:
\frac{\frac{8}{9}}{\frac{12}{18}} = \frac{8}{9} \cdot \frac{18}{12} = \frac{8}{9} \cdot \frac{3}{2} = \frac{24}{18} = \frac{4}{3}
Son olarak bu değer \frac{15}{4} ile çarpılır:
\frac{4}{3} \cdot \frac{15}{4} = \frac{15}{3} = 5
CEVAP ANAHTARI:
- 1. Soru: E) \frac{37}{20}
- 2. Soru: A) \frac{17}{12}
- 3. Soru: B) \frac{3}{7}
- 4. Soru: D) \frac{4}{5}
- 5. Soru: D) -\frac{1}{7}
- 6. Soru: B) 1
- 7. Soru: C) -\frac{1}{3}
- 8. Soru: A) 5
SINAV NOTU / PÜF NOKTASI: Kesirlerde çarpma işlemi yaparken büyük sayıları çarpmak yerine önce pay ve paydadaki ortak çarpanları sadeleştirmek işlem hatası riskini en aza indirir. Negatif üs (-n) tabandaki sayının işaretini değiştirmez, yalnızca pay ile paydanın yerini değiştirir.