7. Sınıf Fiilimsiler Isim Fiil Sıfat Fiil Zarf Fiil Bulma Eğlenceli Etkinlikler ve Oyunlu Anlatım

  1. Sınıf Fiilimsiler Isim Fiil Sıfat Fiil Zarf Fiil Bulma Eğlenceli Etkinlikler ve Oyunlu Anlatım

7. Sınıf Fiilimsiler (Eylemsiler) ve Eğlenceli Etkinlikler

Önemli Noktalar

  • Fiilimsiler, fiil kök veya gövdelerine getirilen özel yapım ekleriyle türetilir; cümlede isim, sıfat veya zarf görevinde kullanılır.
  • Fiilimsiler fiil anlamını tamamen kaybetmez ancak kip ve kişi eki alarak yüklem olamazlar (ek-fiil almadıkları sürece).
  • Üç ana gruba ayrılırlar: İsim-Fiil (Ad-Eylem), Sıfat-Fiil (Ortaç) ve Zarf-Fiil (Ulaç / Bağ-Fiil).

Fiilimsi (eylemsi); fiil kök veya gövdelerine belirli eklerin getirilmesiyle oluşturulan, olumsuzluk eki (ma / me) alabilen, ancak fiiller gibi kip ve kişi ekiyle çekimlenemeyen sözcüklerdir. Cümlede üstlendikleri dil bilgisi görevine göre isim-fiil, sıfat-fiil ve zarf-fiil şeklinde üç kategoride incelenirler.


İçindekiler

  1. Fiilimsilerin Temel Özellikleri
  2. İsim-Fiil (Ad-Eylem) ve Formül Kodlaması
  3. Sıfat-Fiil (Ortaç) ve Formül Kodlaması
  4. Zarf-Fiil (Ulaç) ve Formül Kodlaması
  5. Eğlenceli Etkinlikler ve Oyunlu Anlatım
  6. Fiilimsi Türleri Karşılaştırması
  7. Özet Tablo
  8. Sıkça Sorulan Sorular

Fiilimsilerin Temel Özellikleri

Fiilimsiler, Türkçe dil bilgisinde cümleyi zenginleştiren ve yan cümlecik kuran en önemli unsurlardandır. Bir sözcüğün fiilimsi olup olmadığını anlamak için şu kurallara dikkat edilmelidir:

  1. Eylem Anlamı Korunur: Fiilimsiler tamamen isimleşmez, eylem anlamını bünyesinde barındırmaya devam eder.
  2. Olumsuzluk Eki Alabilirler: Fiilimsiler -ma / -me olumsuzluk ekini kabul eder (Örn: okumamak, görmeyen, koşmaksızın).
  3. Kip ve Kişi Eki Almazlar: Çekimli fiillerden en büyük farkları şimdi, gelecek veya geçmiş zaman gibi kip eklerini ve şahıs eklerini doğrudan alamamalarıdır.

:light_bulb: İpucu: Bir kelimenin fiilimsi olup olmadığını test etmek için kelimeye olumsuzluk eki (-ma/-me) getirmeyi deneyin. Eğer kelime anlamsızlaşmadan olumsuz olabiliyorsa ve kip-kişi eki almamışsa yüksek ihtimalle fiilimsidir.


İsim-Fiil (Ad-Eylem) ve Formül Kodlaması

Fiil kök veya gövdelerine gelerek eylemin adını oluşturan fiilimsilerdir. Cümlede tıpkı bir isim gibi özne, nesne veya tümleç görevinde bulunabilirler.

İsim-Fiil Ekleri ve Akılda Kalıcı Kodlama

İsim-fiil ekleri “-ış, -ma, -mak” ekleridir. Bu ekleri akılda daha kolay tutmak için şu şifre kullanılır:

\text{İsim-Fiil Kodlaması} \rightarrow \mathbf{MA - IŞ - MAK}
  • Örnek 1: Kitap okumak zihni açar. (okur-ma-k \rightarrow İsim-fiil)
  • Örnek 2: Onun şiir okuyuşu herkesi etkiledi. (oku-yuş \rightarrow İsim-fiil)
  • Örnek 3: Bahçeyi temizleme işini dün bitirdik. (temizle-me \rightarrow İsim-fiil)

:warning: Uyarı (Kalıplaşmış İsim Tuzağı): Bazı sözcükler isim-fiil eki aldığı halde eylem anlamını tamamen kaybederek somut bir varlığın veya kavramın kalıcı adı olurlar. Bunlar fiilimsi sayılmaz!

  • Kalıcı İsim: Dondurma, kazma, sarma, ekmek, çakmak, danışma.
  • Fiilimsi: Biberleri sarma işi uzun sürdü. (Eylem devam ediyor \rightarrow Fiilimsi)
  • Kalıcı İsim: Tabağındaki sarma çok lezzetliydi. (Yemek adı \rightarrow Kalıcı İsim)

Sıfat-Fiil (Ortaç) ve Formül Kodlaması

Fiil kök veya gövdelerine gelerek niteleme sıfatı oluşturan sözcüklerdir. Genellikle kendisinden sonra gelen ismi nitelerler.

Sıfat-Fiil Ekleri ve Akılda Kalıcı Kodlama

Sıfat-fiil ekleri Türkçedeki en meşhur kodlamaya sahiptir:

\text{Sıfat-Fiil Kodlaması} \rightarrow \mathbf{AN - AS I - MEZ - AR - DIK - ECEK - MİŞ}
  • -an / -en: Koşan çocuklara dikkat et.
  • -ası / -esi: Yıkılası çöp kovaları yolu kapattı.
  • -mez / -maz: Dönülmez akşamın ufkundayız.
  • -ar / -er: Koşar adımlarla yanımıza geldi.
  • -dık / -dik: Tanıdık yüzler görmek bizi sevindirdi.
  • -ecek / -acak: Gelecek hafta sınavlar başlıyor.
  • -miş / -mış: Sararmış yapraklar yere döküldü.

:light_bulb: İpucu (Adlaşmış Sıfat-Fiil): Sıfat-fiilin nitelediği isim düştüğünde sıfat-fiil tek başına kalır ve adlaşmış sıfat-fiil olur. Eylem niteliği değişmez, yine sıfat-fiil kabul edilir.

  • Örnek: Gelen müşterileri karşıladı. (Sıfat-fiil + İsim)
  • Örnek: Gelenleri karşıladı. (Adlaşmış Sıfat-Fiil)

Zarf-Fiil (Ulaç / Bağ-Fiil) ve Formül Kodlaması

Fiil kök veya gövdelerine gelerek cümlede yüklemi zaman veya durum yönünden tamamlayan fiilimsilerdir. Cümleye “Nasıl?” veya “Ne zaman?” sorularının cevabını verirler.

Zarf-Fiil Ekleri ve Akılda Kalıcı Kodlama

Zarf-fiil eklerini ezberlemek için yaygın olarak kullanılan tekerleme kodlaması şudur:

\mathbf{Kenyalı\ Asiye\ ince\ ipi\ araklamadan\ gittikçe\ maddelenmeksizin\ remzi\ eyler.}

Sık Kullanılan Zarf-Fiil Ekleri:

  • -ken: Eve gelirken fırına uğradı. (Ne zaman?)
  • -alı / -eli: Ders çalışalı notları yükseldi. (Ne zaman?)
  • -madan / -meden: Durumu anlamadan karar verme. (Nasıl?)
  • -ince / -ince: Ziller çalınca sınıfa koştular. (Ne zaman?)
  • -arak / -erek: Gülümseyerek içeri girdi. (Nasıl?)
  • -dıkça / -dikçe: Okurdukça kelime haznesi gelişiyor. (Nasıl / Ne zaman?)
  • -r … -maz: İ içeri girer girmez konuşmaya başladı. (Ne zaman?)

Eğlenceli Etkinlikler ve Oyunlu Anlatım

  1. sınıf öğrencilerinin fiilimsileri karıştırmadan, eğlenerek öğrenmesi için sınıfta veya evde uygulanabilecek 3 etkileşimli oyun:

Oyun 1: Fiilimsi Dedektifi (Zaman Karşı Yarış)

  • Materyal: Renkli kartlar (Mavi = İsim-Fiil, Yeşil = Sıfat-Fiil, Kırmızı = Zarf-Fiil).
  • Oynanış: Öğretmen tahtaya karışık cümleler yansıtır. Her gruptan bir “dedektif” seçilir. Cümledeki fiilimsiyi bulan ve türüne uygun renkli kartı ilk kaldıran grup puan kazanır.
  • Örnek Cümle: “Güneş doğarken yürüyen insanları izlemek zarifti.”
    • doğarken \rightarrow Zarf-fiil (Kırmızı)
    • yürüyen \rightarrow Sıfat-fiil (Yeşil)
    • izlemek \rightarrow İsim-fiil (Mavi)

Oyun 2: Kalıplaşmış İsim Tuzağı (Doğru / Yanlış Çarkı)

  • Oynanış: Öğrencilere içinde hem kalıcı isim hem fiilimsi geçen kelimeler verilir. Öğrenci kelimenin fiilimsi mi yoksa tuzak mı (kalıcı isim) olduğunu söyler.
  • Tuzak Kartları:
    • “Pazardan iki kilo dondurma aldım.” \rightarrow :cross_mark: Tuzak! (Kalıcı İsim)
    • “Suyu buzlukta dondurma fikri harikaydı.” \rightarrow :white_check_mark: Fiilimsi! (İsim-Fiil)

Oyun 3: Kendi Hikâyeni Tamamla (Zarf-Fiil Zinciri)

  • Oynanış: İlk öğrenci zarf-fiil içeren bir cümle söyler. İkinci öğrenci ilk cümlenin sonundaki zarf-fiili bağlaç yaparak hikâyeyi devam ettirir.
  • Örnek:
      1. Öğrenci: “Sabah erkenden uyanarak yataktan kalktım.”
      1. Öğrenci: “Yataktan kalkınca hemen pencereyi açtım.”
      1. Öğrenci: “Pencereyi açar açmaz kuşların sesini duydum.”

Fiilimsi Türleri Karşılaştırması

Özellik İsim-Fiil (Ad-Eylem) Sıfat-Fiil (Ortaç) Zarf-Fiil (Ulaç)
Kodlama Şifresi Ma-ış-mak An-as-ı-mez-ar-dık-ecek-miş Kenyalı Asiye…
Cümledeki Görevi İsim (Özne, Nesne vb.) Niteleme Sıfatı Zarf (Durum veya Zaman)
Hangi Soruya Cevap Verir? Ne?, Neyi?, Ne zaman? Nasıl bir?, Hangi? Nasıl?, Ne zaman?
Adlaşma Durumu Kalıcı isim oluşturabilir Adlaşmış sıfat-fiil olur Adlaşmaz
Örnek Sözcük Okur-ma-k Koş-an Gül-erek

Özet Tablo

Kategori Temel Ekler Kritik Nokta Örnek
İsim-Fiil -ma, -ış, -mak Kalıcı isimlerle karıştırılmamalıdır. Yazmak en büyük tutkusudur.
Sıfat-Fiil -an, -ası, -mez, -ar, -dık, -ecek, -miş Nitelediği isim düşerse adlaşır. Tanıdık insanlarla karşılaştık.
Zarf-Fiil -ken, -alı, -maden, -ince, -arak, -dıkça Yükleme “Nasıl?” veya “Ne zaman?” sorulur. Koşarak içeri girdi.

Sıkça Sorulan Sorular

1. Fiilimsiler ek-fiil alarak yüklem olabilir mi?
Evet, fiilimsiler isim soylu sözcükler sayıldıkları için isim-fiil ve sıfat-fiil türleri ek-fiil (-dı, -miş, -ise, -dir) alarak cümlenin yüklemi konumuna gelebilirler. Örneğin: “En büyük amacı sınavı kazanmaktı.” cümlesinde “kazanmak” isim-fiili ek-fiil alarak yüklem olmuştur.

2. Olumsuzluk eki olan -ma / -me ile isim-fiil eki olan -ma / -me nasıl ayırt edilir?
Cümlenin anlamına bakılmalıdır. Olumsuzluk eki eylemin yapılmadığını veya yapılmayacağını belirtirken, isim-fiil eki eylemin adını koyar. Bir cümlede ikisi birden bulunabilir: “Bu saatte dışarı çıkmama (birinci -ma olumsuzluk, ikinci -ma isim-fiil) kararı aldık.”

3. Kip ekleriyle sıfat-fiil ekleri nasıl ayırt edilir?
-ar, -ecek, -miş, -dik gibi ekler hem zaman kipi hem de sıfat-fiil eki olarak kullanılır. Eğer sözcük tek başına yüklem olup zaman bildiriyorsa kip ekidir; bir ismi niteliyor ya da adlaşıyorsa sıfat-fiil ekidir.

  • Çekimli Fiil: Gelecek hafta teyzemler gelecek. (Gelecek zaman kipi)
  • Sıfat-Fiil: Gelecek hafta sınav var. (Hangi hafta? \rightarrow Gelecek hafta, sıfat-fiil)

Sonraki Adımlar

Fiilimsi türlerini ayırt etme konusunda 7. sınıf müfredatına uygun 10 soruluk bir pekiştirme testi veya etkinlik çalışma kağıdı hazırlamamı ister misiniz?