- Sınıf Fiilimsiler Isim Fiil Sıfat Fiil Zarf Fiil Bulma Eğlenceli Etkinlikler ve Oyunlu Anlatım
7. Sınıf Fiilimsiler (Eylemsiler) ve Eğlenceli Etkinlikler
Önemli Noktalar
- Fiilimsiler, fiil kök veya gövdelerine getirilen özel yapım ekleriyle türetilir; cümlede isim, sıfat veya zarf görevinde kullanılır.
- Fiilimsiler fiil anlamını tamamen kaybetmez ancak kip ve kişi eki alarak yüklem olamazlar (ek-fiil almadıkları sürece).
- Üç ana gruba ayrılırlar: İsim-Fiil (Ad-Eylem), Sıfat-Fiil (Ortaç) ve Zarf-Fiil (Ulaç / Bağ-Fiil).
Fiilimsi (eylemsi); fiil kök veya gövdelerine belirli eklerin getirilmesiyle oluşturulan, olumsuzluk eki (ma / me) alabilen, ancak fiiller gibi kip ve kişi ekiyle çekimlenemeyen sözcüklerdir. Cümlede üstlendikleri dil bilgisi görevine göre isim-fiil, sıfat-fiil ve zarf-fiil şeklinde üç kategoride incelenirler.
İçindekiler
- Fiilimsilerin Temel Özellikleri
- İsim-Fiil (Ad-Eylem) ve Formül Kodlaması
- Sıfat-Fiil (Ortaç) ve Formül Kodlaması
- Zarf-Fiil (Ulaç) ve Formül Kodlaması
- Eğlenceli Etkinlikler ve Oyunlu Anlatım
- Fiilimsi Türleri Karşılaştırması
- Özet Tablo
- Sıkça Sorulan Sorular
Fiilimsilerin Temel Özellikleri
Fiilimsiler, Türkçe dil bilgisinde cümleyi zenginleştiren ve yan cümlecik kuran en önemli unsurlardandır. Bir sözcüğün fiilimsi olup olmadığını anlamak için şu kurallara dikkat edilmelidir:
- Eylem Anlamı Korunur: Fiilimsiler tamamen isimleşmez, eylem anlamını bünyesinde barındırmaya devam eder.
- Olumsuzluk Eki Alabilirler: Fiilimsiler -ma / -me olumsuzluk ekini kabul eder (Örn: okumamak, görmeyen, koşmaksızın).
- Kip ve Kişi Eki Almazlar: Çekimli fiillerden en büyük farkları şimdi, gelecek veya geçmiş zaman gibi kip eklerini ve şahıs eklerini doğrudan alamamalarıdır.
İpucu: Bir kelimenin fiilimsi olup olmadığını test etmek için kelimeye olumsuzluk eki (-ma/-me) getirmeyi deneyin. Eğer kelime anlamsızlaşmadan olumsuz olabiliyorsa ve kip-kişi eki almamışsa yüksek ihtimalle fiilimsidir.
İsim-Fiil (Ad-Eylem) ve Formül Kodlaması
Fiil kök veya gövdelerine gelerek eylemin adını oluşturan fiilimsilerdir. Cümlede tıpkı bir isim gibi özne, nesne veya tümleç görevinde bulunabilirler.
İsim-Fiil Ekleri ve Akılda Kalıcı Kodlama
İsim-fiil ekleri “-ış, -ma, -mak” ekleridir. Bu ekleri akılda daha kolay tutmak için şu şifre kullanılır:
- Örnek 1: Kitap okumak zihni açar. (okur-ma-k \rightarrow İsim-fiil)
- Örnek 2: Onun şiir okuyuşu herkesi etkiledi. (oku-yuş \rightarrow İsim-fiil)
- Örnek 3: Bahçeyi temizleme işini dün bitirdik. (temizle-me \rightarrow İsim-fiil)
Uyarı (Kalıplaşmış İsim Tuzağı): Bazı sözcükler isim-fiil eki aldığı halde eylem anlamını tamamen kaybederek somut bir varlığın veya kavramın kalıcı adı olurlar. Bunlar fiilimsi sayılmaz!
- Kalıcı İsim: Dondurma, kazma, sarma, ekmek, çakmak, danışma.
- Fiilimsi: Biberleri sarma işi uzun sürdü. (Eylem devam ediyor \rightarrow Fiilimsi)
- Kalıcı İsim: Tabağındaki sarma çok lezzetliydi. (Yemek adı \rightarrow Kalıcı İsim)
Sıfat-Fiil (Ortaç) ve Formül Kodlaması
Fiil kök veya gövdelerine gelerek niteleme sıfatı oluşturan sözcüklerdir. Genellikle kendisinden sonra gelen ismi nitelerler.
Sıfat-Fiil Ekleri ve Akılda Kalıcı Kodlama
Sıfat-fiil ekleri Türkçedeki en meşhur kodlamaya sahiptir:
- -an / -en: Koşan çocuklara dikkat et.
- -ası / -esi: Yıkılası çöp kovaları yolu kapattı.
- -mez / -maz: Dönülmez akşamın ufkundayız.
- -ar / -er: Koşar adımlarla yanımıza geldi.
- -dık / -dik: Tanıdık yüzler görmek bizi sevindirdi.
- -ecek / -acak: Gelecek hafta sınavlar başlıyor.
- -miş / -mış: Sararmış yapraklar yere döküldü.
İpucu (Adlaşmış Sıfat-Fiil): Sıfat-fiilin nitelediği isim düştüğünde sıfat-fiil tek başına kalır ve adlaşmış sıfat-fiil olur. Eylem niteliği değişmez, yine sıfat-fiil kabul edilir.
- Örnek: Gelen müşterileri karşıladı. (Sıfat-fiil + İsim)
- Örnek: Gelenleri karşıladı. (Adlaşmış Sıfat-Fiil)
Zarf-Fiil (Ulaç / Bağ-Fiil) ve Formül Kodlaması
Fiil kök veya gövdelerine gelerek cümlede yüklemi zaman veya durum yönünden tamamlayan fiilimsilerdir. Cümleye “Nasıl?” veya “Ne zaman?” sorularının cevabını verirler.
Zarf-Fiil Ekleri ve Akılda Kalıcı Kodlama
Zarf-fiil eklerini ezberlemek için yaygın olarak kullanılan tekerleme kodlaması şudur:
Sık Kullanılan Zarf-Fiil Ekleri:
- -ken: Eve gelirken fırına uğradı. (Ne zaman?)
- -alı / -eli: Ders çalışalı notları yükseldi. (Ne zaman?)
- -madan / -meden: Durumu anlamadan karar verme. (Nasıl?)
- -ince / -ince: Ziller çalınca sınıfa koştular. (Ne zaman?)
- -arak / -erek: Gülümseyerek içeri girdi. (Nasıl?)
- -dıkça / -dikçe: Okurdukça kelime haznesi gelişiyor. (Nasıl / Ne zaman?)
- -r … -maz: İ içeri girer girmez konuşmaya başladı. (Ne zaman?)
Eğlenceli Etkinlikler ve Oyunlu Anlatım
- sınıf öğrencilerinin fiilimsileri karıştırmadan, eğlenerek öğrenmesi için sınıfta veya evde uygulanabilecek 3 etkileşimli oyun:
Oyun 1: Fiilimsi Dedektifi (Zaman Karşı Yarış)
- Materyal: Renkli kartlar (Mavi = İsim-Fiil, Yeşil = Sıfat-Fiil, Kırmızı = Zarf-Fiil).
- Oynanış: Öğretmen tahtaya karışık cümleler yansıtır. Her gruptan bir “dedektif” seçilir. Cümledeki fiilimsiyi bulan ve türüne uygun renkli kartı ilk kaldıran grup puan kazanır.
- Örnek Cümle: “Güneş doğarken yürüyen insanları izlemek zarifti.”
- doğarken \rightarrow Zarf-fiil (Kırmızı)
- yürüyen \rightarrow Sıfat-fiil (Yeşil)
- izlemek \rightarrow İsim-fiil (Mavi)
Oyun 2: Kalıplaşmış İsim Tuzağı (Doğru / Yanlış Çarkı)
- Oynanış: Öğrencilere içinde hem kalıcı isim hem fiilimsi geçen kelimeler verilir. Öğrenci kelimenin fiilimsi mi yoksa tuzak mı (kalıcı isim) olduğunu söyler.
- Tuzak Kartları:
- “Pazardan iki kilo dondurma aldım.” \rightarrow
Tuzak! (Kalıcı İsim) - “Suyu buzlukta dondurma fikri harikaydı.” \rightarrow
Fiilimsi! (İsim-Fiil)
- “Pazardan iki kilo dondurma aldım.” \rightarrow
Oyun 3: Kendi Hikâyeni Tamamla (Zarf-Fiil Zinciri)
- Oynanış: İlk öğrenci zarf-fiil içeren bir cümle söyler. İkinci öğrenci ilk cümlenin sonundaki zarf-fiili bağlaç yaparak hikâyeyi devam ettirir.
- Örnek:
-
- Öğrenci: “Sabah erkenden uyanarak yataktan kalktım.”
-
- Öğrenci: “Yataktan kalkınca hemen pencereyi açtım.”
-
- Öğrenci: “Pencereyi açar açmaz kuşların sesini duydum.”
-
Fiilimsi Türleri Karşılaştırması
| Özellik | İsim-Fiil (Ad-Eylem) | Sıfat-Fiil (Ortaç) | Zarf-Fiil (Ulaç) |
|---|---|---|---|
| Kodlama Şifresi | Ma-ış-mak | An-as-ı-mez-ar-dık-ecek-miş | Kenyalı Asiye… |
| Cümledeki Görevi | İsim (Özne, Nesne vb.) | Niteleme Sıfatı | Zarf (Durum veya Zaman) |
| Hangi Soruya Cevap Verir? | Ne?, Neyi?, Ne zaman? | Nasıl bir?, Hangi? | Nasıl?, Ne zaman? |
| Adlaşma Durumu | Kalıcı isim oluşturabilir | Adlaşmış sıfat-fiil olur | Adlaşmaz |
| Örnek Sözcük | Okur-ma-k | Koş-an | Gül-erek |
Özet Tablo
| Kategori | Temel Ekler | Kritik Nokta | Örnek |
|---|---|---|---|
| İsim-Fiil | -ma, -ış, -mak | Kalıcı isimlerle karıştırılmamalıdır. | Yazmak en büyük tutkusudur. |
| Sıfat-Fiil | -an, -ası, -mez, -ar, -dık, -ecek, -miş | Nitelediği isim düşerse adlaşır. | Tanıdık insanlarla karşılaştık. |
| Zarf-Fiil | -ken, -alı, -maden, -ince, -arak, -dıkça | Yükleme “Nasıl?” veya “Ne zaman?” sorulur. | Koşarak içeri girdi. |
Sıkça Sorulan Sorular
1. Fiilimsiler ek-fiil alarak yüklem olabilir mi?
Evet, fiilimsiler isim soylu sözcükler sayıldıkları için isim-fiil ve sıfat-fiil türleri ek-fiil (-dı, -miş, -ise, -dir) alarak cümlenin yüklemi konumuna gelebilirler. Örneğin: “En büyük amacı sınavı kazanmaktı.” cümlesinde “kazanmak” isim-fiili ek-fiil alarak yüklem olmuştur.
2. Olumsuzluk eki olan -ma / -me ile isim-fiil eki olan -ma / -me nasıl ayırt edilir?
Cümlenin anlamına bakılmalıdır. Olumsuzluk eki eylemin yapılmadığını veya yapılmayacağını belirtirken, isim-fiil eki eylemin adını koyar. Bir cümlede ikisi birden bulunabilir: “Bu saatte dışarı çıkmama (birinci -ma olumsuzluk, ikinci -ma isim-fiil) kararı aldık.”
3. Kip ekleriyle sıfat-fiil ekleri nasıl ayırt edilir?
-ar, -ecek, -miş, -dik gibi ekler hem zaman kipi hem de sıfat-fiil eki olarak kullanılır. Eğer sözcük tek başına yüklem olup zaman bildiriyorsa kip ekidir; bir ismi niteliyor ya da adlaşıyorsa sıfat-fiil ekidir.
- Çekimli Fiil: Gelecek hafta teyzemler gelecek. (Gelecek zaman kipi)
- Sıfat-Fiil: Gelecek hafta sınav var. (Hangi hafta? \rightarrow Gelecek hafta, sıfat-fiil)
Sonraki Adımlar
Fiilimsi türlerini ayırt etme konusunda 7. sınıf müfredatına uygun 10 soruluk bir pekiştirme testi veya etkinlik çalışma kağıdı hazırlamamı ister misiniz?