- Sınıf Fiilimsiler Isim Fiil Sıfat Fiil Zarf Fiil Bulma Akılda Kalıcı Pratik Taktikler ve Kısa Yollar
6. Sınıf Fiilimsiler (Eylemsiler) Bulma Taktikleri ve Pratik Kısa Yollar
Temel Bilgiler
- Fiilimsiler; fiil kök veya gövdelerine getirilen özel yapım ekleriyle türetilen, cümlede isim, sıfat veya zarf görevinde kullanılan sözcüklerdir.
- Fiilimsiler olumsuzluk eki (-me / -ma) alabilirler; ancak kip ve kişi eki alarak yüklem (çekimli fiil) olamazlar.
- “MA-YIŞ-MAK”, “AN-AS-I-MEZ-AR-DIK-ECEK-MİŞ” ve “KEN-ALİ-ASİYA…” kodlamaları, fiilimsi türlerini soru çözerken saniyeler içinde ayırt etmeyi sağlar.
Fiilimsi (eylemsi), fiil soyundan gelen fakat fiil çekim eklerini (kip ve kişi) almayarak cümlede isim, sıfat veya zarf işlevi gören kelimelerdir. Cümledeki fiilimsileri eksiksiz bulmak için izlenecek en pratik yöntem: Cümledeki isim köklü kelimeleri ve yüklemdeki çekimli fiili elemek, kalan fiil köklü kelimelere olumsuzluk eki (-me / -ma) getirerek fiil özelliğinin korunduğunu doğrulamaktır.
İçindekiler
- Fiilimsi Bulmanın 3 Adımlı Altın Kuralı
- İsim-Fiil (Ad-Fiil) Bulma Taktikleri: MA-YIŞ-MAK
- Sıfat-Fiil (Ortaç) Bulma Taktikleri: AN-AS-I-MEZ-AR-DIK-ECEK-MİŞ
- Zarf-Fiil (Ulaç) Bulma Taktikleri ve Soruları
- Kalıcı İsim ve Çekimli Fiil Tuzağını Aşma Taktikleri
- Fiilimsi Türleri Karşılaştırma Tablosu
- Özet Tablo
- Sıkça Sorulan Sorular
Fiilimsi Bulmanın 3 Adımlı Altın Kuralı
Bir cümlede fiilimsiyi ararken zaman kaybetmemek ve hatalı seçeneğe düşmemek için şu 3 adımı sırasıyla uygulayın:
- İsim Köklerini Ele: Doğrudan isim olan (masa, kitap, güzel, hızlı vb.) kelimelerin üzerini çizin. Fiilimsiler mutlaka fiil kök veya gövdesinden türer.
- Çekimli Fiili (Yüklemi) Çıkar: Kip eki (zamankip/dilekkip) ve şahıs eki almış fiilleri eleyin. Örneğin: “Koşuyorum” kelimesi şimdiki zaman (-yor) ve 1. tekil şahıs (-um) aldığı için çekimli fiildir, fiilimsi değildir.
- Olumsuzluk Eki (-me / -ma) Testi Yap: Kalan fiil köklü sözcüğe -me / -ma olumsuzluk eki getirin. Anlamlı bir olumsuz fiil yapabiliyorsanız ve kelime kip/kişi eki almamışsa, o kelime kesinlikle fiilimsimizdir.
Pratik İpucu: Fiilimsiler yan cümlecik kurar. Bir cümlede kaç tane fiilimsi varsa, o cümlede o kadar yan cümle vardır.
İsim-Fiil (Ad-Fiil) Bulma Taktikleri: MA-YIŞ-MAK
Fiil kök veya gövdelerine gelerek fiilin adını oluşturan sözcüklerdir. İsim-fiil eklerini aklınızda tutmak için “MA-YIŞ-MAK” (veya “İŞ-ME-MEK”) şifresini kullanabilirsiniz.
- Ekler: -me / -ma, -ış / -iş / -uş / -üş, -mak / -mek
- Taktik: İsim-fiiller cümlede isim gibi hal ekleri (-i, -e, -de, -den) veya iyelik ekleri alabilirler.
Örnekler:
- “Kitap okuyuşunu çok beğendim.” (oku- fiili + -uş isim-fiil eki)
- “Sabahları yürüyüş yapmak sağlığa yararlıdır.” (yürü- + -üş, yap- + -mak)
- “Ders çalışmayı ertelememelisin.” (çalış- + -ma)
Sıfat-Fiil (Ortaç) Bulma Taktikleri: AN-AS-I-MEZ-AR-DIK-ECEK-MİŞ
Fiil kök veya gövdelerine gelerek onları sıfat yapan, genellikle arkasından gelen ismi niteleyen fiilimsilerdir.
- Kodlama Formülü: “AN - AS - I - MEZ - AR - DIK - ECEK - MİŞ”
- Ekler: -an/-en, -ası/-esi, -ı/-ir/-ur/-ür, -mez/-maz, -ar/-er, -dık/-dik/-duk/-dük, -acak/-ecek, -mış/-miş/-muş/-müş
- Taktik: Sıfat-fiil alan sözcüğe “Hangi?” veya “Nasıl?” sorusunu sorduğunuzda hemen yanındaki ismi gösterir.
Örnekler:
- “Kırılası elleriyle vazoyu devirdi.” (Nasıl el? \rightarrow Kırılası el)
- “Dönülmez akşamın ufkundayız.” (Hangi akşam? \rightarrow Dönülmez akşam)
- “Tanıdık yüzler görmek içimi rahatlattı.” (Nasıl yüzler? \rightarrow Tanıdık yüzler)
Uyarı (Adlaşmış Sıfat-Fiil Tuzağı): Sıfat-fiilin nitelediği isim düşerse sıfat-fiil adlaşır. Adlaşsa bile o kelime gramer açısından halen sıfat-fiildir!
- Örnek: “Gelenleri içeri alın.” (Gelen kişileri \rightarrow Gelenler adlaşmış sıfat-fiildir).
Zarf-Fiil (Ulaç / Bağ-Fiil) Bulma Taktikleri ve Soruları
Fiillerin anlamını durum veya zaman yönünden tamamlayan fiilimsilerdir.
- Ezber Kodlaması: “Kenyalı asiye ince ipi arayıp madan dağında zırnıklamadan…”
- Ekler: -ken, -alı/-eli, -asıya/-esiye, -ince/-ınca, -ip/-ıp/-up/-üp, -arak/-erek, -dikçe/-dükçe, -madan/-meden, -meksizin, -e…-e, -r…-mez.
- Pratik Soru Taktiği: Cümledeki yükleme şu iki soruyu sorun:
- Nasıl? \rightarrow Durum Zarf-Fiilini verir (-arak, -ip, -e…-e).
- Ne zaman? \rightarrow Zaman Zarf-Fiilini verir (-ince, -ken, -diğinde).
Örnekler:
- “Ders çalışırken uyuyakalmış.” (Ne zaman uyuyakalmış? \rightarrow Çalışırken / -ken)
- “Gülerek içeri girdi.” (Nasıl içeri girdi? \rightarrow Gülerek / -erek)
- “Ödevini bitirince dışarı çıktı.” (Ne zaman çıktı? \rightarrow Bitirince / -ince)
Kalıcı İsim ve Çekimli Fiil Tuzağını Aşma Taktikleri
1. Kalıcı İsim Tuzağı
Fiilimsi eklerini aldığı halde zamanla bir nesnenin, yiyeceğin veya kavramın somut adı olmuş kelimeler fiilimsi sayılmaz.
- Kalıcı İsim Örnekleri: Dondurma, çakmak, dolmuş, ekmek, kazma, danışma, sarma.
- Ayrım Taktiği: Sözcüğe olumsuzluk eki (-me / -ma) getirin. Anlamsız oluyorsa kalıcı isimdir.
- “Bakkaldan ekmek aldım.” \rightarrow “Ekmemek aldım” (Anlamsız \rightarrow Kalıcı İsim)
- “Tarlaya tohum ekmek zordur.” \rightarrow “Ekmemek zordur” (Anlamlı \rightarrow İsim-Fiil)
2. Çekimli Fiil ile Sıfat-Fiil Karıştırma Tuzağı
-ar, -mez, -ecek, -miş ekleri hem zaman/kip eki hem de sıfat-fiil eki olarak kullanılabilir.
- Ayrım Taktiği: Kelime yüklemde mi duruyor, yoksa bir ismi mi niteliyor?
- “Gelecek yıl sınav var.” (Hangi yıl? \rightarrow Gelecek yıl \rightarrow Sıfat-Fiil)
- “Yarın bize gelecek.” (Zaman eki almış yüklem \rightarrow Çekimli Fiil)
Fiilimsi Türleri Karşılaştırma Tablosu
| Fiilimsi Türü | Kodlama / Akılda Kalan Şifre | Sorulan Soru | Temel Görevi |
|---|---|---|---|
| İsim-Fiil | MA-YIŞ-MAK | Ne?, Neyi? | Eylemin adını koyar |
| Sıfat-Fiil | AN-AS-I-MEZ-AR-DIK-ECEK-MİŞ | Hangi?, Nasıl? | İsimleri niteler/belirtir |
| Zarf-Fiil | KEN-ALİ-İNCE-ARAK-İP… | Nasıl?, Ne zaman? | Yüklemi durum/zaman yönünden belirtir |
Özet Tablo
| İnceleme Kriteri | Detaylar ve Kurallar |
|---|---|
| Kök Şartı | Sözcük mutlaka fiil kök veya gövdesi olmalıdır. |
| Olumsuzluk Özelliği | Fiilimsiler -me / -ma olumsuzluk ekini alabilir. |
| Çekim Eki Sınırı | Kişi ve kip eklerini alamazlar (yüklemleşemezler). |
| En Çok Karıştırılanlar | Kalıcı isimler ve kip eki almış çekimli fiiller. |
Sıkça Sorulan Sorular
1. Fiilimsiler olumsuzluk eki alabilir mi?
Evet, fiilimsiler fiil kökenli oldukları için olumsuzluk eki (-me / -ma) alabilirler. Örneğin: “okumamak”, “görmeyen”, “başlamadan”.
2. Bir cümlede birden fazla fiilimsi bulunabilir mi?
Evet, bir cümlede aynı veya farklı türden dilediğiniz kadar fiilimsi bulunabilir. Cümledeki fiilimsi sayısı, o cümlenin yan cümlecik sayısını belirler.
3. Zarf-fiiller hal (durum) eklerini alabilir mi?
Zarf-fiiller genel olarak isim çekim eklerini (hal ekleri, iyelik vb.) almazlar. Hal eklerini alan fiilimsiler genellikle isim-fiillerdir.
Verilen pratik taktikleri pekiştirmek için seninle birlikte örnek cümle analizi yapalım mı? İstersen takıldığın bir cümleyi yaz, adımları birlikte uygulayalım!