- Sınıf Fiilimsiler Isim Fiil Sıfat Fiil Zarf Fiil Bulma Konu Özeti ve Örnek Cümleler
5. Sınıf Fiilimsiler (İsim-Fiil, Sıfat-Fiil, Zarf-Fiil) Konu Özeti ve Örnek Cümleler
Temel Özeti
- Fiilimsiler, fiil kök veya gövdelerine getirilen özel eklerle türetilen; cümlede isim, sıfat veya zarf görevinde kullanılan sözcüklerdir.
- Fiilimsi ekleri fiilden isim yapım eki kabul edilir ve eklendikleri sözcüğün olumsuzluk eki (-me / -ma) alabilme özelliğini korumasını sağlar.
- Fiilimsiler üç temel gruba ayrılır: İsim-fiil, sıfat-fiil ve zarf-fiil.
Fiilimsi (eylemsi), fiil kök veya gövdelerine belirli eklerin getirilmesiyle oluşan, eylem anlamını tamamen kaybetmeden cümlede isim, sıfat ya da zarf olarak görev yapan sözcük türüdür. Fiilimsiler kip ve şahıs eki almazlar ancak eylemsi özelliklerini koruyarak olumsuzluk eki alabilirler.
İçindekiler
- Fiilimsi Nedir ve Özellikleri Nelerdir?
- İsim-Fiil (Ad-Eylemsi)
- Sıfat-Fiil (Ortaç)
- Zarf-Fiil (Bağ-Fiil / Ulaç)
- Fiilimsileri Bulma Yöntemi ve İpuçları
- Karşılaştırma Tablosu
- Özet Tablosu
- Sıkça Sorulan Sorular
Fiilimsi Nedir ve Özellikleri Nelerdir?
Fiilimsi, fiil soylu kelimelerin isimleşerek cümlede farklı görevler üstlenmesidir. Fiiller gibi zamana veya kişiye göre çekimlenemezler ancak fiil kökündeki hareket anlamını sürdürürler.
Fiilimsilerin Temel Özellikleri:
- Fiil kök veya gövdelerine türetme ekleri getirilerek yapılır.
- Cümlede isim, sıfat veya zarf olarak kullanılırlar.
- Kip ve şahıs eklerini alamazlar (Çekimli fiil değildirler).
- Olumsuzluk eki olan -me / -ma ekini alabilirler.
- Cümlede yan cümlecik kurarlar.
İpucu: Bir kelimenin fiilimsi olup olmadığını anlamak için olumsuzunu yapmayı deneyin. Örneğin; “okumak” kelimesi “okumamak” şeklinde olumsuz yapılabilir ve eylem anlamı sürer, bu yüzden fiilimsidir.
İsim-Fiil (Ad-Eylemsi)
Fiil kök veya gövdelerine gelerek eylemin adını oluşturan fiilimsilere isim-fiil denir. Cümlede isim görevinde bulunurlar.
İsim-Fiil Ekleri
İsim-fiil ekleri zihinde kolay kalması için “-MA-YAŞ-MAK” şeklinde kodlanır:
- -ma / -me
- -ış / -iş / -uş / -üş
- -mak / -mek
Örnek Cümleler
- Kitap okumak hayal gücünü geliştirir. (okumak)
- Onun şiir okuyuşu herkesi etkiledi. (okuyuşu)
- Sabahları erken kalkmayı alışkanlık haline getirdi. (kalkmayı)
- Spor yapmak sağlığa yararlıdır. (yapmak)
Uyarı (Kalıcı İsim Tehlikesi): İsim-fiil eki aldığı halde eylem anlamını tamamen yitirip somut bir varlığın adı olan kelimeler fiilimsi değildir, kalıcı isimdir.
Sarma, dondurma, ekmek, kazma, danışma kelimeleri cümleye göre kalıcı isim olabilir.
- Örnek 1: “Pazardan iki ekmek aldım.” (Kalıcı isim — Fiilimsi değil)
- Örnek 2: “Tarlayı ekmek için sabah çıktı.” (İsim-fiil — Fiilimsi)
Sıfat-Fiil (Ortaç)
Fiil kök veya gövdelerine getirilerek cümlede niteleme veya belirtme görevinde kullanılan fiilimsilere sıfat-fiil denir. Genellikle kendisinden sonra gelen ismi niteleyerek sıfat olurlar.
Sıfat-Fiil Ekleri
Sıfat-fiil ekleri zihinde “-AN-ASI-MEZ-AR-DİK-ECEK-MİŞ” biçiminde kodlanır:
- -an / -en
- -ası / -esi
- -mez / -maz
- -ar / -er / -ır / -ir
- -dik / -dik / -duk / -dük
- -ecek / -acak
- -miş / -mış / -muş / -müş
Örnek Cümleler
- Koşan çocuklar parka doğru ilerledi. (koşan çocuk)
- Dönülmez akşamın ufkundayız. (dönülmez akşam)
- Tanıdık yüzler görmek bizi mutlu etti. (tanıdık yüzler)
- Gelecek hafta sınavlar başlayacak. (gelecek hafta)
- Kurumuş yapraklar yollara döküldü. (kurumuş yapraklar)
Uyarı (Çekimli Fiil Karıştırma): Sıfat-fiil eklerinden bazıları (-ar, -dik, -ecek, -miş) kip ekleriyle benzerlik gösterir. Kelimenin yüklem mi yoksa ismi niteleyen bir sıfat mı olduğuna dikkat edilmelidir.
- Örnek 1: Koşar adımlarla eve gitti. (Sıfat-fiil — İsmi nitelemiştir)
- Örnek 2: Her sabah parkta koşar. (Geniş zaman çekimli fiil — Yüklemdir)
Zarf-Fiil (Bağ-Fiil / Ulaç)
Fiil kök veya gövdelerine gelerek cümlede zarf görevinde kullanılan fiilimsilere zarf-fiil denir. Zarf-fiiller cümleye genellikle zaman veya durum anlamı katar.
Zarf-Fiil Ekleri
En çok kullanılan zarf-fiil ekleri şunlardır:
- -ken, -alı / -eli, -meden / -madan, -ince / -ınca, -ip / -ıp / -up / -üp
- -arak / -erek, -dıkça / -dikçe, -e… -e, -r… -mez, -casına / -cesine, -diğinde / -dığında
Örnek Cümleler
- Ödevlerini bitirip dışarı çıktı. (Durum katan zarf-fiil)
- Eve gelince beni hemen ara. (Zaman katan zarf-fiil)
- Yürürken gülerek sohbet ettiler. (Durum katan zarf-fiil)
- Ders çalışırken müzik dinlemeyi sevmez. (Zaman katan zarf-fiil)
- Zil çalar çalmaz öğrenciler sınıfa koştu. (Zaman katan zarf-fiil)
İpucu: Zarf-fiili bulmak için yükleme “Nasıl?” (durum için) veya “Ne zaman?” (zaman için) soruları sorulur.
Fiilimsileri Bulma Yöntemi ve İpuçları
Bir cümlede fiilimsiyi hızlıca bulmak için şu 4 adımlı yöntemi uygulayabilirsiniz:
- Adım 1: Cümledeki yüklemi (çekimli fiili) bulun ve eleyin.
- Adım 2: İsim soylu (fiil kökü olmayan) kelimeleri eleyin.
- Adım 3: Kalan fiil köklü sözcüklerin olumsuzluk eki (-me / -ma) alıp alamadığını kontrol edin.
- Adım 4: Ek türüne göre (MA-YAŞ-MAK, AN-ASI-MEZ…, -İP / -ARAK…) fiilimsi türünü belirleyin.
Karşılaştırma Tablosu
| Fiilimsi Türü | Kodlama / Ekler | Cümledeki Görevi | Sorulan Soru | Örnek |
|---|---|---|---|---|
| İsim-Fiil | MA-YAŞ-MAK (-ma, -ış, -mak) | Eylemin adı (İsim) | Ne?, Neyi? | Okumak ufku açar. |
| Sıfat-Fiil | AN-ASI-MEZ-AR-DİK-ECEK-MİŞ | İsmi nitelemek (Sıfat) | Nasıl (isim)? | Ağlayan çocuk sustu. |
| Zarf-Fiil | -ip, -arak, -ince, -ken, -meden | Yüklemi nitelemek (Zarf) | Nasıl?, Ne zaman? | Gülerek içeri girdi. |
Özet Tablosu
| Konu Başlığı | Özet Bilgi |
|---|---|
| Fiilimsi Tanımı | Fiil kökünden türeyen, fiil anlamını koruyan ama kip/şahıs eki almayan sözcüklerdir. |
| İsim-Fiil Ekleri | -ma, -me, -ış, -iş, -uş, -üş, -mak, -mek |
| Sıfat-Fiil Ekleri | -an, -en, -ası, -esi, -mez, -maz, -ar, -er, -dik, -ecek, -miş |
| Zarf-Fiil Ekleri | -ken, -alı, -madan, -ince, -ip, -arak, -dıkça, -e…-e, -r…-mez |
| Kalıcı İsim Uyarısı | Eylem anlamı kalmayan “dondurma, sarma, çakmak” fiilimsi sayılmaz. |
Sıkça Sorulan Sorular
1. Fiilimsiler kip ve şahıs eki alabilir mi?
Hayır, fiilimsiler çekimli fiil olmadıkları için haber veya dilek kip eklerini ve şahıs eklerini alamazlar.
2. Kalıcı isim ile isim-fiil nasıl ayırt edilir?
Sözcüğün olumsuzu yapılabiliyorsa ve hâlâ bir hareket/eylem anlatıyorsa isim-fiildir. Eğer somut bir nesnenin ya da kavramın kalıcı adı olmuşsa (örneğin: “dondurma”) kalıcı isimdir.
3. Zarf-fiiller cümleye hangi anlamları katar?
Zarf-fiiller cümleye çoğunlukla zaman (“Eve gelince…”) veya durum (“Koşarak gitti…”) anlamı katarlar.
Sonraki Adımlar
Verilen örnek cümlelerdeki fiilimsileri inceledikten sonra, kendi oluşturacağın 3 farklı cümlede fiilimsileri bulma pratiği yapmak ister misin? Cümlelerini yazarsan türlerini birlikte kontrol edebiliriz!